Τα γεγονότα είναι σεβαστά. Τα σχόλια ελεύθερα.

Image description goes here Image description goes here Image description goes here

Πρόσωπα

 

Κώστας Τριανταφυλλίδης

Ήθος και ύφος

του Γιάννη Π. Βλασόπουλου



Ο Κώστας Τριανταφυλλίδης, φιλόλογος, καθηγητής στην Μέση Εκπαίδευση, έγινε γνωστός και τιμήθηκε όσο ζούσε όχι μόνο ως δάσκαλος, αλλά κυρίως ως πνευματικός άνθρωπος και συγγραφέας  από ευρύ κύκλο αναγνωστών και ακροατών του. Το έργο του, δημοσιευμένο σε πλήθος περιοδικών (τελευταία στο περιοδικό «Ευθύνη» των Αθηνών) αλλά και βιβλίων, θα παραμείνει εσαεί ως παρακαταθήκη παιδείας, αρετής, γνώσεων και αισθητικής αξίας. Η εκτίμηση αυτή ίσως ξενίζει, αλλά νομίζω ότι δεν είναι υπερβολική. Και ξενίζει γιατί αποτελεί εξαίρεση του κοινού τόπου των ημερών μας ότι η ποιότητα του χαρακτήρα και η αξία του έργου δεν εγγυώνται, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, την ευρύτερη αναγνώριση και την απόκτηση τίτλων, αφού αυτά συχνά επιτυγχάνονται και κατακτούνται με τις ποικιλώνυμες εύνοιες  και με την κατάχρηση των σύγχρονων μέσων αυτοπροβολής..

 

Τις εύνοιες αυτές και τα σύγχρονα μέσα αυτοπροβολής, που δυστυχώς αποτελούν σήμερα κοινωνική συνθήκη, αν όχι κρατούσα ηθική συμπεριφορά, ο Κ. Τριανταφυλλίδης ουδέποτε σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει. Όχι γιατί ζούσε στο περιθώριο των κατεστημένων  πολιτικών ή και θρησκευτικών κύκλων, ή γιατί δεν είχε τα προσόντα να επιδιώξει τίτλους και αξιώματα. Αλλά ακριβώς γιατί ήταν άξιος των προσόντων αυτών. Η πνευματική και επιστημονική του όμως επάρκεια αλλά και η ψυχική του συγκρότηση, ήταν γι αυτόν ουσιαστικό και αδιαπραγμάτευτο μέγεθος. Δεν ήταν συνάλλαγμα προς διαπραγμάτευση υπό τις κρατούσες συνθήκες των ποικιλώνυμων ευνοιών. Όμως αυτό ήταν το ήθος του. Το ήθος της ψυχής του. Γιατί βεβαίως ήθος συνιστά η βαθύτερη ψυχική και πνευματική συγκρότηση του  ατόμου. Έχει ενδογενή και βιωματικό χαρακτήρα και κίνητρα, αντίθετα από την έννοια της “ηθικής” που συνήθως έχει εξωγενή κίνητρα ή υπακούει στα κελεύσματα των ευφυών προσαρμογών.  

 

Η βαθύτερη αυτή ψυχική και η πνευματική συγκρότησή του, το ήθος του, βρήκε και έχει αντανάκλαση και επιβεβαίωση στα κείμενά του (γραπτά και προφορικά). Τους δώρισε το ιδιαίτερο, το προσωπικό ύφος. Θα αναφερθώ εδώ σε ένα δοκίμιο με τον τίτλο «Ήθος και ύφος του στρατηγού Μακρυγιάννη», που ο Κώστας Τριανταφυλλίδης συγκαταλέγει στο βιβλίο των δοκιμίων του «Ακροβασία». Εκεί γράφει για την συζυγία αυτή του ήθους και του ύφους, έχοντας κυρίως υπ όψη του την έξοχη γραφή των Απομνημονευμάτων του ήρωα εκείνου. Βέβαια τα δύο αυτά πρόσωπα (Μακρυγιάννης και Τριανταφυλλίδης) δεν έχουν αναλογίες, ούτε συγγένεια  χαρακτήρων. Εν τούτοις όμως, άτομα με διαφορετικές αφετηρίες, καταβολές  και δράσεις μπορεί να συνδέονται με κοινά ψυχικά και πνευματικά χαρίσματα.

 

Εάν όμως ο Μακρυγιάννης, για να εκφράσει τον εσωτερικό του κόσμο, έμαθε μόνος του σε μεγάλη ηλικία ανάγνωση και γραφή, ο Τριανταφυλλίδης, με τα εργαλεία της πανεπιστημιακής παιδείας του δούλεψε σ όλη τη ζωή του τον λόγο, ακολουθώντας το «Ένδον σκάπτε, ένδον η πηγή του αγαθού και αεί αναβλύειν δυναμένη, εάν αεί σκάπτεις» του Μάρκου Αυριλίου, που απηχούσε βέβαια την ανάλογη ρήση του Χείλωνος. Και έδωσε στο λόγο του (το γραπτό αλλά και τον προφορικό) την προσωπική του σφραγίδα, την ιδιαίτερη υφή. Του έδωσε ύφος.

 

Είναι εξόχως χαρακτηριστικό των γραπτών του κειμένων η αναζήτηση και η χρήση της καίριας κάθε φορά  λέξης σε όλες της συνεκδοχές της, προκειμένου να παρουσιάσει το αντικείμενο της έρευνάς του απ όλες τις πλευρές του. Είναι σαν να εξετάζει ένα διαμάντι σε όλα τα επίπεδά του, απ όλες τις πλευρές του και να σημειώνει τις λάμψεις του. Διαβάστε:

 

  • «Και εδώ ανακύπτει η δισημία της μοναξιάς. Άλλος είναι ο μοναχικός και άλλος ο μονομανής. Ο πρώτος είναι ο ερημίτης, ο δεύτερος είναι ο έρημος. Ο πρώτος – ως στρουθίον μονάζον – βρίσκεται στην ερημία, ο δεύτερος στην ερήμωση. Αν ο πρώτος ζεί, στην μυστική κόχη, όλο το πλούτος και το θάμβος της εσωτερικής ζωής, ο δεύτερος είναι κενός και λαφυραγωγημένος…» (Από το «Έρως και μοναξιά» στο βιβλίο Ακροβασία).

Και αλλού:

 

  • «.. Ενώ ο Ελληνισμός ξεριζώνεται από  τις προαιώνιες εστίες της Ανατολής και συν-πτύσσεται, ταυτόχρονα και ανα-πτύσσεται. Επιτυγχάνει μια συσπείρωση των συγγενών του στοιχείων και ταυτόχρονα μια έκπτυξη των ζωτικών και δημιουργικών του δυνάμεων σε καθολικότερες μορφές εθνικής υπάρξεως….» (Από το «Έλλην βίος» στο βιβλίο Ακροβασία).

 Όπως σημειώνουμε πιο πάνω ο λόγος του Κ. Τριανταφυλλίδη δεν ήταν μόνο γραπτός, ήταν και προφορικός. Και το σημειώνουμε τούτο για να πληροφορήσουμε ότι ο Κ.Τ. δεν γεννήθηκε προικισμένος με προσόντα ρήτορα. Δεν προικίστηκε από την φύση του με γλαφυρότητα ομιλίας και λόγου. Την απέκτησε με αγώνα. Η αγάπη του, το πάθος του για τον λόγο, η αναζήτηση της καίριας λέξης, του ακριβούς νοήματος που αποκαλύπτει την α-λήθεια, που είναι κρυμμένη στην λήθη, στη λησμονιά και στα βάθη της ύπαρξης και των πραγμάτων, τον οδήγησαν, θα έλεγα, στην σωματοποίηση του λόγου. Στην γλαφυρότητα της προφορικής ομιλίας. Η εκφορά των λέξεων κάθε πρότασης γίνονταν με σεβασμό προς την αυθυπαρξία τους. Την ξεχωριστή οντότητά τους.  Όσοι είχαμε την τύχη να ακούσουμε ομιλίες  του το επιβεβαιώνουμε.

 

Ο Τριανταφυλλίδης, εξ άλλου, χειρίζεται το λόγο όχι μόνο σαν όργανο συνεννόησης και μετάδοσης του νοήματος των πραγμάτων που επιδιώκει να εκφράσει, αλλά φροντίζει και κατορθώνει να δώσει στο λόγο, ταυτόχρονα με το νόημα, και μορφή ανάλογη του νοήματος.  Προσδίδει έτσι στα γραπτά του αυθυπόστατη αισθητική αξία.

 

Δεν θα έκανε κανείς λάθος να τον χαρακτήριζε ως έναν γνήσιο  esthète. Είναι γνωστός ο θαυμασμός του στα μεγάλα έργα λόγου και τέχνης. Και την αγάπη του για τους μεγάλους δημιουργούς. Ο θαυμασμός και η αγάπη του αυτή συναντάται σε πολλά κείμενά του. Αξέχαστες μου μένουν οι επισκέψεις μας στα μεγάλα μουσεία της Ρώμης, της Φλωρεντίας και Βενετίας και στους τόπους όπου γεννήθηκαν και έζησαν οι αγαπημένοι του Διονύσιος Σολωμός και Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Η ευαισθησία του απέναντι στα έργα τέχνης των μεγάλων δημιουργών ήταν ιδιαίτερη. Και τα κριτήριά του  εγγυημένα. Είναι μάλιστα στο  σημείο αυτό χαρακτηριστικό το κείμενό του που αναφέρεται στην επίσκεψή του στο μουσείο των κέρινων ομοιωμάτων της Μαντάμ Τισσώ στο Λονδίνο. Να ένα απόσπασμα:

  • «………..H Τέχνη αρχίζει εκεί όπου σταματάει (φωτογραφική) (ή η χρησιμοθηρική) αντίληψη του κόσμου. Πηγαίνει πέρα από το φως   καί είναι ανάλυση καί ανασύνθεσή του (Ζωγραφική), πέρα από τούς ήχους — καί είναι διάλυση καί εναρμόνισή τους (Μουσική), πέρα από τα βήματα — είναι (ως χορός) ιπτάμενο βάδισμα -ή περπατησιά ονείρων...

  • H Τέχνη είναι μια μεταμόρφωση του κόσμου. Γι' αυτό και δε φοβάται την ασυμμετρία. Ίσα -ίσα μάλιστα• όσο βαθαίνει στον εαυτό της η Τέχνη, τόσο αποδέχεται την αταξία των γραμμών καί την ασυμμετρία των παρεκκλίσεων. Όσο απομακρύνεται από την άψογη  αναλογικότητα, τόσο αναδύεται το γνησιότερο καί αυθεντικότερο πρόσωπό της. Ολόκληρη η Τέχνη είναι μια (λανθάνουσα) ασυμμετρία.

  • Ας θυμηθούμε τον Παρθενώνα. Το αριστούργημα αυτό των αιώνων είναι «ένα λάθος». Εκτός από τις γνωστές οπτικές αυταπάτες – που προϋποθέτουν μιαν άριστη γνώση της οπτικής — εδώ δεν υπάρχει καμιά ευθεία γραμμή, παρά τα φαινόμενα. Παντού καμπύλη. Όχι όμως η εμφανής, η αφανής (κάτι σαν ελαστική ευθεία  λανθάνουσα καμπυλότητα). Καί είναι αφανής, γιατί στην Τέχνη τα πάντα είναι «έμμεσα». Έρχονται όχι ως βάναυσα κηρύγματα, αλλ΄ ως ψίθυροι καί ως χάδι. Οι χαμηλοί τόνοι είναι απείρως πιο ευθύβολοι καί η απόμακρη θωπευτική μουσική κυριαρχικότερη από την εκκωφαντική ηχηρότητα. Η Τέχνη έρχεται ως «αφανής αρμονίη». ……………..M' αυτά τα κριτήρια, τα κέρινα ομοιώματα του Λονδίνου -ή του Παρισιού, ή της Βαρκελώνης μπορεί να είναι επιδεξιότητα, να είναι «τεχνική», Τέχνη όμως δεν είναι.

  • Αυτά συλλογιζόμουν καθώς απομάκρυνα τα βήματά μου από το μουσείο — εφιάλτη ένα ωραίο απομεσήμερο του Σεπτεμβρίου, φευγαλέο —αλλοίμονο— κι εκείνο, όπως όλα τα ωραία πράγματα της ζωής...»

Ο Κώστας Τριανταφυλλίδης, κρατώντας απόσταση ασφαλείας από τα βουερά της ζωής, «τις εκκωφαντικές ηχηρότητες», έφυγε πριν από μερικούς μήνες από τη ζωή, με διακριτικότητα και αξιοπρέπεια, όπως έζησε.

 

Γιάννης Π. Βλασόπουλος

 

 
 

Σε άλλες σελίδες μας για τον Κώστα Τριανταφυλλίδη:

Ιωάννη Γ. Νεραντζή: Κώστας Τριανταφυλλίδης: στις γειτονιές τού στοχασμού του

Γιάννη Βλασόπουλου: Κώστας Τριανταφυλλίδης, 'Ηθος και ύφος

Τιμητική εκδήλωση του συλλόγου "Κ. Χατζόπουλος"

Πάνου Καπώνη: Κώστας Τριανταφυλλίδης

Δημήτρη Στεργίου: Κώστας Τριανταφυλλίδης