Ο τόπος μας: Ύφος και ήθος

 

Κώστα Τριανταφυλλίδη:

Ένας ρομαντικός ταξιδιώτης στο Βραχώρι του 1668

vliya Celebi 1611 – 1684)

 

 

α. Εισαγωγικά

Στην ταξιδιωτική φιλολογία δεσπόζουσα θέση κατέχει το έργο του Οθωμανού Εβλιά Τσελεμπή. Ο Τσελεμπή είναι ο ευφάνταστος τούρκος ταξιδιώτης του 17ου αι. - ο οποίος, άπληστος για γνώση και αισθητικές εμπειρίες, περιήλθε πολλές χώρες του γνωστού του κόσμου, μεταξύ των οποίων και την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα.

Καρπός της περιήγησής του υπήρξε το γνωστό «Οδοιπορικό» («Seyahatname» - 10 τόμοι!), συναρπαστικό για το πλήθος των πληροφοριών και το ποιητικό ύφος της όλης διήγησης. Ο Τσελεμπή - ασφαλώς με κάποια υπερβολή - απεκλήθη «Παυσανίας του ΙΖ' αιώνα»!

Ήδη στα 1668, εφοδιασμένος με σουλτανικό φιρμάνι και άλλα συστατικά έγγραφα, ξεκινά για τη συναρπαστική περιπέτεια της Ελλάδας. Σεπτέμβρη μήνα φθάνει στο Βραχώρι και την περιοχή του. Οι πληροφορίες του, παρά την υπερβολή και την έντονη μυθοπλαστική του τάση, αποτελούν σημαντική πηγή για τη γνώση του τόπου μας στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Ας προσταθεί, όμως τούτο: ο περιηγητής αυτός βλέπει τα πράγματα με το βλέμμα ενός οθωμανού. Παντού αναζητεί τεκμήρια της τουρκικής κυριαρχίας και συχνά πλάθει μια φανταστική - εξωραϊσμένη εικόνα της επιβουλής. Οι αποτιμήσεις του, λοιπόν, είναι άκρως υποκειμενικές και σχετικές...

 

β. Ήθος και ύφος

Ο Τσελεμπή είναι «ανατολίτης»! βλέπει τον κόσμο όχι στη διάσταση της ακρίβειας και της θετικής γνώσης, αλλά στη διάσταση του «μύθου». Γι' αυτό και αφήνεται στη μέθη μιας «εικονιστικής» και ποιητικής αμεσότητας. Οι περιγραφές του είναι πλήρεις δροσερότητος και τερπνών εικόνων - ο κόσμος ανοίγει σαν ρόδι! Έτσι, η ψυχή του τείνει προς τη γραφική χλιδή και την αναζήτηση θελκτικών παραδείσων. Κατά κάποιο τρόπο αναβιώνει τη μαγεία του παραμυθιού και τη γοητεία που ασκούν οι χίλιες και μία νύχτες. Αυτά μας χαρίζει η αινιγματική και περιπαθής ανατολίτικη αυτή ψυχή.

Και τώρα το κείμενο*:

 

Α΄

Λαχώρ

(Βραχώρι)

«...(Το Βραχώρι) έχει εν όλω Τριακοσίας κεραμοσκεπείς ευρύχωρους οικίας, είναι παραδείσια λιθόκτιστα μέγαρα- ούτε μία ταπεινή οικία δεν υπάρχει- όλοι είναι πασάδες και ευγενείς πασάδες, μπέηδες και ευγενείς μπέηδες, είναι οικογένειαι ηγεμονικοί.

Κείται εις την βάσιν κλιτύος όρους και εις τας τέσσαρας πλευράς του υπάρχουν μόνον άμπελοι και παραδείσιοι κήποι. Εν όλω έχει τρία τζαμιά κεραμοσκεπή με λιθόκτιστους μιναρέδες, ένδεκα συνοικιακά μεστσίτια, δύο μεντρεσέδες, τρία σχολεία, δύο τεκέδες δερβίσηδων και ένα τερπνόν χαμάμ. Το κλίμα του είναι ευχάριστον. Έχει εν όλω 40 εμπορικά καταστήματα, δεν έχει όμως λιθόκτιστον πεζεστένι. Εν τούτοις έχει πολύτιμα και σπάνια υφάσματα ανεκτίμητα. Η αγορά ευρίσκεται εις ωραίαν τοποθεσίαν, χάρις εις την οποίαν αυξάνει η ευχαρίστησις. Όμοια με τα πλατάνια της τοποθεσίας αυτής δεν ευρίσκονται ούτε εις την Ελλάδα ούτε την Αραπιάν ούτε την Περσίαν. Είναι τόπος εξοχικός, θαυμάσιος και παράδοξος, εξαιτίας δε της προστασίας των κλώνων των υψηλών δένδρων, ο ήλιος δεν έχει καμμίαν επίδρασιν εις την γην. Αυτού υπάρχει και ένα πηγάδι με κρυστάλλινο ζωοπάροχον ύδωρ, το οποίον κατά μήνα Ιούλιον παγώνει την αφήν. Και εις το κεφαλάρι ενός πέτρινου ματιού της γεφύρας υπάρχει ένα καφενείον, το οποίον δίδει την εντύπωσιν κινεζικού εργαστηρίου ζωγραφικής, καθώς είναι στολισμένον με κεντήματα. Εις αυτό συγκεντρώνονται όλοι οι περιηγηταί ξηράς και θαλάσσης. Πρόκειται περί επιστημονικής συνάθροισε ως. Παρά το άκρον του καφενείου εις την αναπεπταμένην αυτήν περιοχήν υπάρχουν κιγκλιδωτά ανακλιντήρια, όπου, υπό την σκιάν των ακραίων αυτών πλατάνων, αναπαύονται οι ερχόμενοι και παρερχόμενοι και, ωσάν να ευρίσκονται εις φιλόξενον οικίαν, διαμένουν, αναπαύονται, διασκεδάζουν και τέρπονται, τρώγουν, πίνουν, απολαμβάνουν, παίρνουν τον καφέ των, ευωχούνται, ξεφαντώνουν. Επί εκάστου δένδρου υπάρχουν κατά χιλιάδας μελωδικά πτηνά έχοντα και τας φωλεάς των εκεί. Όταν αρχίσουν δε να ψάλλουν το μελαγχολικόν των άσμα, η ψυχή των φίλων που τα ακούουν ανανεώνεται. Εν ολίγοις, όμοια με αυτά τα πλατάνια πιθανόν να ευρίσκωνται μόνον εις τας νήσους της Μεσογείου.

Ανάλογος ίσως είναι ο μεγάλος πλάτανος ο προ της πύλης του φρουρίου της Κω με τα 77

μαρμάρινα υποστηρίγματα. Ο κασαμπάς αυτός είναι πράγματι μικρός, αλλά και πολύ ακμάζων, κομψός και συμπαθητικός. Είναι δε και ανεξάντλητος κρατική πηγή. Μεταξύ των πλέον ευγενών προκρίτων Τουρναζογλέων, ιδιαιτέρως διακρίνονται ο Απτή πασάς έχων τον βαθμόν του μπεηλέρμπεη και οι επτά αδελφοί του, που και αυτοί είναι μιρμιράν και αλαϊμπέηδες, ως επίσης και εκατοντάδες ευγενών προυχόντων με γούνες από σαμπούρ.

 

……………………………………………………………………………………………………………………………

Αφού επέδειξα και εις αυτούς το σουλτανικόν φιρμάνι και είπα: «Η διαταγή σας είναι διαταγή δι' εμέ», μετέβην εις τον δισδάρην της Μάνης (σημερ. Παλαιομάνινας).

Πόσα δώρα προσέφεραν εις εμέ /τον ταπεινόν! Και απτοί όλοι ομιλούν την ελληνικήν. Τα νέα παλληκάρια των περιφέρονται με νησιωτικά ενδύματα, φέρουν εις την κεφαλήν κόκκινα φέσια και εις την ράχιν νησιωτικόν μανδύαν...

Το πόσιμο ύδωρ (του Βραχωρίου) είναι φρεάτινον, αλλά πολύ δροσερόν. Προϊόντα των είναι η όρυξα, τα λεμόνια, τα νεράντζια, τα μανδαρήηα και οι ελιές και τούτο διότι το κλίμα των είναι πολύ εύκρατον.

…………………………………………………………………………..

 

Β’

Ζεμπάν

(Ζαπάντι)

«...(Το Ζαπάντι) έχει εν συνόλω τέσσαρα μιχράπια. Εις το τζαμί της αγοράς συγκεντρώνεται πολύς κόσμος. Ο μιναρές του είναι κτισμένος με σπασμένα τούβλα και η αυλή του στολισμένη με θεόρατα κυπαρίσσια. Είναι και το τζαμί της μικράς αγοράς και κατά μαχαλάδες έχει ένδεκα μεστζίτια, δύο μεντρεσέδες, τρία σχολεία, ... τεκέδες, τρία χάνια εμπόρων και δύο λουτρά. Το ένα είναι το λουτρόν της μικράς αγοράς και το άλλο της μεγάλης αγοράς. Η απόστασις μεταξύ των δύο τούτων απομακρυσμένων λουτρών είναι χίλια ακέραια βήματα. Εν όλω έχει 67 μαγαζιά. Η μεγάλη αγορά έχει 50 και η μικρά 7 μαγαζιά. Και αυτή κατά το παρελθόν ήτο μία καλοκτισμένη αγορά. Άπαξ της εβδομάδος οργανούται μεγάλη πανήγυρις, κατά την οποίαν συγκεντρώνονται χιλιάδες άνθρωποι και πωλούνται παντός είδους εμπορεύματα.

 

…………………………………………………………………………………

Ο κασαμπάς ούτος έχει τριακοσίας κεραμοσκεπείς κακοκτισμένας οικίας με τοίχους εκ χωμάτινων πλίνθων. Οι κήποι του και αι άμπελοί του είναι αμέτρητοι. Σήμερον οι κάτοικοί του είναι ολίγοι, διότι τους πλήττει από τετραετίας επιδημία συνεχώς - και εμέ μάλιστα τον ταπεινόν με ημπόδισαν να εισέλθω εν αυτώ.

 

……………………………………………………………….

Δόξα τω Θεώ, ήλθαμεν και δεν επάθαμεν ουδέν κακόν. Εις την πραγματικότητα όμως δεν εύρομεν ουδένα. Εις αμπελώνα έξω της πόλεως εύρομεν ένα μουσουλμάνον του σαντζακιού του Κάρλελι, εις τον οποίον παρεδώσαμεν τας διαταγής του Σουλτάνου και τα γράμματα του σερντάρ Αλή πασά και εζητήσαμεν, βάσει του σουλτανικού φιρμανίου, στρατιώτας και ραγιάδες δια τον δισδάρην της Μάνης. Αφού εδώσαμεν εις αυτόν τριακόσια γρόσια, ηγοράσαμεν έναν ίππον του και διενυκτερεύσαμεν επί μίαν νύκτα.

Το κλίμα του είναι βαρύ. Παράγει όρυξαν. Ο καπνός του Ζεμπάν έχει κατακτήσει τον κόσμον - από εδώ διοχετεύεται εις όλας τας χώρας. Είναι πλατύφυλλος, με βαρείαν οσμήν. Επειδή η πόλις αύτη δεν έχει τρεχούμενα νερά, όλοι πίνουν νερό από τα πηγάδια. Αλλά η πεδιάς είναι πολύ εύφορος. Επειδή δεν έχουν εναπομείνει πολύ ολίγοι άνδρες, μία γυναίκα ή μία παρθένος, δίδουσα ως προίκα πέντε ή εξ πουγγιά, υπανδρεύεται ένα μουσουλμάνον. Ως επί το πλείστον αι σύζυγοι πολλών εκατοντάδων μουσουλμάνων είναι θυγατέρες κιαφίρηδων. Αυτή είναι η συνήθεια του τόπου τούτου. Δι' αυτό και όλαι αι οικογένειαι, και τα παιδιά των και οι ίδιοι, ομιλούν και την ελληνικήν και την τουρκικήν· αλλ' είναι ελληνίζοντες.

Η ενδυμασία των: όλοι φορούν ενδύματα από τσόχαν. Οι γέροντες φέρουν εις τας κεφαλάς των λευκά σαρίκια, οι νέοι και τα παλληκάρια φορούν κόκκινα φέσια και περιφέρονται με νησιώτικα ενδύματα.

Εν συνεχεία ανεχώρησα από την πόλιν αυτήν κατευθυνόμενος προς δυσμάς. Διέβημεν με ίππους τον Ακ-σού ποταμόν...».

 

* ΣΗΜΕΙΩΣΗ:

Το κείμενο ελήφθη από το μελέτημα του Ιωάννου Γ. Γιαννοπούλου «Η ηεριήγησις του Εβλιά Τσελεμπή ανά την Στερεόν Ελλάδα» («Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών», τόμος Β' (1969-70), σσ. 139-198), Η μετάφραση οφείλεται στον Γ. Μαυροχαλυβίδη - με απόδοση και εξομάλυνσή της από τον Ιωάν. Γ. Γιαννόπουλο. Κω στο κείμενο αυτό εκάναμε κάποιες - ελάχιστες - σιωπηρές επεμβάσεις

 

Γλωσσάρι

Ακ-σού                 : Άσπρο νερό (Ασπροπόταμος - Αχελώος).

Αλάιμπεης          : Ανώτερος αξιωματικός της στρατιωτικής φεουδαρχίας.

Δισδάρης            : Φρούραρχος.

Κασαμπάς          : Κωμόπολη.

Κιαφίρης             : Πας μη μουσουλμάνος.

Μεντρεσές         : Ιεροδιδασκαλείο.

Μεστσίτι             : Μικρό τζαμί χωρίς μιναρέ.

Μιρ μιράν           : Μπεηλέρμπεης (βλ. λ.).

Μιχράπι               : Προσκυνητάρι.

Μπεηλέρμπεης : Διοικητής εγιαλετίου (μεγάλης διοικητικής περιφέρειας).

Πεζεστένι            : Αγορά - όπου πωλούνται πολύτιμα ή παλαιά είδη.

Σαντζάκιον         : Διοικητική και στρατιωτική περιφέρεια του οθωμανικού κράτους. Είναι υποδιαίρεση του εγιαλετίου.

Τεκές                     : Ησυχαστήριο - ενδιαίτημα δερβίσηδων.

 

Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε  στο τεύχος 37 του περιοδικού «Ρίζα»