Κυριακή, 04. Σεπτεμβρίου 2011
 

 

Χρυσούλας Σπυρέλη

ΑΘ. Γ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ

Ένας Ρουμελιώτης ποιητής του Μεσοπολέμου

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί εισήγηση της κ. Χρυσούλας Σπυρέλη στο Λογοτεχνικό Συνέδριο που οργάνωσε η "Αιτωλική Πολιτιστική Εταιρεία (ΑΙ.ΠΟ.Ε)" στο Μεσολόγγι το Νοέμβριο του 2004 με τίτλο "Η Αιτωλοακαρνανία στη Νεοελληνική Λογοτεχνία" , τα πρακτικά του οποίου δημοσιεύτηκαν από την διοργανώτρια εταιρεία το 2005.

Στην Ιερή πόλη του Μεσολογγίου, στο πατρογονικό σπίτι του Κωστή Παλαμά, (οδός Τριαντάφυλλου Σποντή, 4) που σήμερα λειτουργεί ως μουσείο, στο ισόγειο πρώτη αίθουσα αριστερά ανάμεσα στα αναρτημένα πορτραίτα λογίων και ποιητών1, υπάρχει και το πορτραίτο του Αθανασίου Κυριαζή, φιλοτεχνημένο από τον Μεσολογγίτη ζωγράφο, αγιογράφο και λογοτέχνη Γεράσιμο Δ. Κασόλα (1902- 1991). Είναι μια από τις προσωπογραφίες των εγκαρδίων φίλων του ποιητών, όπως αναφέρει ο Αριστείδης Καβάγιας σε μελέτη του για την οικογένεια των Κασολαίων.2

Ποιος όμως είναι ο Αθανάσιος Κυριαζής και ποια η σχέση του με το Μεσολόγγι;

Ο Αθανάσιος Κυριαζής (Αγρίνιο1887-Θεσαλονίκη 1950) αποτελεί, μια ενδιαφέρουσα ποιητική περίπτωση της γενιάς του Μεσοπολέμου στα Νεοελληνικά γράμματα.

Πρωτοεμφανίζεται σε μια εποχή που το ανανεωτικό ρεύμα και οι ελάσσονες νεορομαντικοί και νεοσυμβολικοί τόνοι διαδέχονται τους μείζονες Παλαμικούς και το παραδοσιακό πνεύμα. Ο Κώστας Στεργιόπουλος εντάσσει τον Κυριαζή στους δεύτερους μεταπαλαμικούς, στην ομάδα δηλαδή εκείνη των ποιητών που έκαναν την εμφάνιση τους ανάμεσα στα 1900-1920 και συνέχιζαν πιο κουρασμένα την παλιά παράδοση που είχε διαμορφωθεί απ' τον Παλαμά και τη γενιά του '80 αλλά και απ' τους πρώτους μεταπαλαμικούς (Γρυπάρη, Μαλακάση, Κ. Χατζόπουλο και Πορφύρα).

Συγκεκριμένα ο Κυριαζής αναφέρεται μαζί με τους Κ. Καρθαίο, Μυρτιώτισσα, Πάνο Ταγκόπουλο, Γ. Αθάνα, Ν, Πετιμεζά - Λαύρα και άλλους που εμφανίστηκαν στη δεκαετία 1910-1920, αμέσως μετά τους ποιητές της πρώτης δεκαετίας: Σωτήρη Σκίπη, Στέφανο και Αιμιλία Δάφνη, Πέτρο Βλαστό, Ν. Χατζαρά, Αλέκο Φωπάδη.3

Η σχέση του Κυριαζή με το Μεσολόγγι έχει την αφετηρία της στα εφηβικά του χρόνια και η πνευματική παράδοση της πόλης φαίνεται να καθορίζει αργότερα και τις λογοτεχνικές του επιλογές. Στις αρχές του 20ου αι. (1901-1903), ήταν μαθητής της Παλαμαϊκης Σχολής Μεσολογγίου, εγγεγραμμένος στα ίδια μαθητολόγια με τους παλαιότερους ομοτέχνους του, Μιλτιάδη Μαλακάση, Κώστα Χατζόπουλο και Κωστή Παλαμά.4

Ο μαθητής Αθ. Κυριαζής είχε έλθει από το ημιγυμνάσιο Αγρινίου να ολοκληρώσει τις Γυμνασιακές του σπουδές στο Μεσολόγγι και έμενε στο σπίτι του μακρινού του θείου, έγκριτου δικηγόρου και βουλευτή Γεωργίου Χαντζόπουλου ο οποίος του έδωσε στέγη και παράλληλα τον είχε προσλάβει σαν προγυμναστή των παιδιών του και βοηθητικό για τις δουλειές του σπιτιού.5

Ο τόπος καταγωγής του είναι ο Προυσός Ευρυτανίας. Γεννήθηκε όμως το 1887 στο Αγρίνιο (τότε Βραχώρι), όπου βρέθηκαν οι γονείς του Γεώργιος και Ευφροσύνη, για αναζήτηση καλύτερης τύχης, στον κάμπο με τις καλλιέργειες και τα καπνοτόπια.

Δυστυχώς όμως ο πατέρας του πέθανε αιφνίδια, μόλις ο Κυριαζής είχε ξεκινήσει το Δημοτικό Σχολείο, και από κει και πέρα η ορφάνια και η φτώχεια, γίνεται συνώνυμο σύνδρομο που εμβολιάζει την ψυχοσύνθεση του αλλά ταυτόχρονα μετατρέπεται σε πείσμα για αγώνα και πρόοδο.

Το Μεσολόγγι αποτελεί την αρχή του παντός για τον ανήσυχο έφηβο και κατευθύνει τις βαθύτερες αναζητήσεις του, Σε ηλικία 14 ετών δημοσιεύεται ποίημα του στον Ανεξάρτητο, εβδομαδιαία εφημερίδα που εκδίδονταν στο Μεσολόγγι απ' το Χαρίλαο Γουργουρίνη. Ο ίδιος ο Κυριαζής γράφει στο αυτοβιογραφικό του σημείωμα: Το Μεσολόγγι μου γίνεται η αποκάλυψη μιας νέας ζωής. Ζω το όνειρο.

Η διαπίστωση αυτή γίνεται ορατή στο μετέπειτα έργο του, αφού το Μεσολόγγι με ό,τι συναπαρτίζεται (τοπίο, ιστορία, άνθρωποι) γίνεται ένα από τα θεματικά μοτίβα της ποίησης του.6

Ο Κυριαζής σπούδασε Νομική και σταδιοδρόμησε αρχικά ως υπάλληλος στο Υπουργείο Οικονομικών και στη συνέχεια Διευθυντής του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους.

Οι λογοτεχνικές του εμφανίσεις κατά το διάστημα των σπουδών, εντοπίζονται στη Διάπλαση των παίδων και στο περιοδικό Ο Νουμάς (όργανο των δημοτικιστών) στο οποίο στην πρώτη περίοδο εμφανίζεται με το ψευδώνυμο Άγγελος Ρωμαίος και στις επόμενες περιόδους με το πραγματικό του όνομα.7

Η Πνευματική τον πορεία

Πρώτη περίοδος: 1920-1929

Η πρώτη αυτοτελής έκδοση ποιημάτων πραγματοποιείται το 1920 (Ο Κυριαζής είναι 33 χρονών) και εγκαινιάζει την πρώτη περίοδο της λογοτεχνικής δημιουργίας του, που καλύπτει όλη τη δεκαετία 1920-1929. Τότε χρονολογούνται και τα περισσότερα έργα του (8 από τις 12 δημοσιευμένες ποιητικές συλλογές): Εκατόμβη, Αθήνα (1920), Στιγμές που Ζω, Αθήνα (1921), Η Καρδιά με τα φίδια, Αθήνα (1922), Επιτάφια ρόδα, Αθήνα (1923), Στην παλιά στράτα τον χωριού, Αθήνα (1925), Τα Ρουμελιώτικα, Αθήνα (1928), Τα τραγούδια της νύχτας, Αθήνα (1929) και Ονόματα για τρεις σταυρούς, Αθήνα (1929).

Ο Κυριαζής πρωτοεμφανίστηκε κουβαλώντας το φορτίο της ποιητικής παράδοσης, ανανεωμένο βέβαια με τις επιρροές του συμβολισμού. Προσκολλημένος στην παραδοσιακή μορφή, θεματικά μοιάζει σιγά-σιγά να εντάσσεται στη νέα ευαισθησία της γενιάς του χωρίς όμως να περιορίζεται στους κλειστούς ορίζοντες και στη μελαγχολία της προσωπικής οδύνης. Η εμμονή στη νοσταλγία του παρελθόντος και ιδιαίτερα στο μοτίβο της γενέθλιας γης, η τάση φυγής, η χαμένη ελπίδα, το απροσπέλαστο της ανθρώπινης ευτυχίας κ.λπ., δεν είναι τα μοναδικά θέματα του.

Από τα πρώτα κιόλας βιβλία ανιχνεύσαμε, αλλού λιγότερο κι αλλού εντονότερα, τον κοινωνικό προβληματισμό του ποιητή που εκφράζει το συλλογικό βίωμα, στοιχείο που δίνει και το προσωπικό στίγμα της ποίησης του και τον διαφοροποιεί από την παράδοση της γενιάς του, στην οποία κυριαρχεί ο πόνος της ιδιωτικής μνήμης.

Για παράδειγμα, στα σονέτα του δεύτερου βιβλίου του Στιγμές που Ζω (1921), ο Κυριαζής είναι ιδιαίτερα αγωνιστικός και η ποίηση του μια συνεχής διαμαρτυρία και αμφισβήτηση του κατεστημένου:

 

Ήρωας εγώ, Πατρίδα μου, για σένα,

δε θα πάω ταπεινά να πολεμήσω

θνητός εγώ, θνητή την άλλη γέννα,

με το τραχύ και. τ' άκαρδο το μισό.

 

Δόξα και Νίκη εγώ θα σου χαρίσω

με το νου, με την καρδιά και με την πέννα.

Τη δική σον σκλαβιά θα πρωτολύσω.

Τα σύνορα, πλατιά, μεγαλωμένα,

ως την άκρη της γης κι ακόμα πέρα.

(Στιγμές που ζω, αρ. II)

Τον κοινωνικό προσανατολισμό του Κυριαζή και τη συνύπαρξη του συγκρατημένου προσωπικού πόνου επεσήμανε για το συγκεκριμένο έργο η μαρξιστική κριτική του Πάγκου Ηλιάδη8 ενώ η παραδοσιακή κριτική είδε μόνο τις ποιητικές αρετές που αφορούν τη μορφή (!).

Την επόμενη χρονιά, με την έκδοση της συλλογής, Η καρδιά με τα φίδια (1922), ο Κυριαζής χαρακτηρίζεται ως η περίπτωση του μοναδικού ποιητού του οποίου το έργο υπέστη λογοκρισία.9 Η λογοκρισία αφορούσε το κοινωνικό περιεχόμενο της ποίησης του και στόχευε περισσότερο στον ανώτερο κρατικό υπάλληλο και λιγότερο στον ποιητή Κυριαζή, καθιστώντας έτσι επισφαλή την επαγγελματική του θέση αφού τύχαινε να είναι ανώτερος υπάλληλος του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους. Άλλωστε την ίδια εποχή ανάλογες κοινωνικές ιδέες αλλά και πιο προχωρημένες περιείχαν και τα ποιήματα άλλων (π.χ. του Ρήγα Γκόλφη).

Το έργο βεβαία που πρόσεξε αργότερα ιδιαίτερα η παραδοσιακή κριτική ήταν Τα Ρουμελιώτικα (1928). Οι περισσότεροι κριτικοί και για πρώτη φορά και ο Παλαμάς, στρέφονται στα στοιχεία εκείνα της ποιητικής ταυτότητας που προ κύπτουν απ' τα Ρουμελιώτικα και οι μεταγενέστεροι παρασύρονται μοιραία κα συνεχίζουν να υιοθετούν τα ίδια αγνοώντας τα άλλα στοιχεία της ποιητικής του ταυτότητας, (κοινωνική διάσταση, αντίληψη για την ποιητική, υπαρξιακοί προβληματισμούς κ.λπ.).

Η άποψη του Παλαμά10 για τον εμπνευσμένο τοπικισμό, την άρτια στιχουργία και την αισθητική τελειότητα, που έχει βέβαια σαν αφετηρία την οπτική της Ελληνικότητας, θα αρδεύει με τον τρόπο της τη μεταγενέστερη κριτική και θα διαμορφώνει μία μονομερή αντίληψη για τον ποιητή αφού άλλωστε η επαινετική επιστολή του Παλαμά αφορά μόνο τα Ρουμελιώτικα.

Ο Τέλλος Άγρας απ' την άλλη μεριά με τη νέα κριτική όραση και ευαισθησία11 χαρακτήρισε τον ποιητή μια απ' τις ποιητικές εξαιρέσεις της διετίας 1927 1928, διακρίνοντας την διαφορετικότητα του απ' το νοσηρό κλίμα της απαισιοδοξίας και του Καρυωτακισμού που ήταν διάχυτο την ίδια ακριβώς εποχή.

Με το ποιητικό έργο του Κυριαζή, στην πρώτη κυρίως περίοδο της δημιουργίας του, ασχολήθηκε και η ξένη κριτική. Οι Γάλλοι Νεοελληνιστές Λουί Ρουσσέλ και Ευγένιος Κλεμάν γράφουν θετικές κριτικές για το έργο του επισημαίνοντας την αρχοντική μελαγχολία (tristesse si distinquee), το νοσταλγικό μοτίβο ή την σφοδρότητα των συναισθημάτων που συνυπάρχει με την τέλεια μορφή. Ιδιαίτερο επίσης ενδιαφέρει για την ανθολόγηση ποιημάτων του Κυριαζή έδειξαν ο Γάλλος νεοελληνιστής Ζαν Μισέλ, ο Αμερικανός Ι. Εδουάρδης και ο Γερμανός καθηγητής του Πανεπιστημίου της Λειψίας, Καρλ Ντίντεριχ.12

Το περιοδικό Νέα Γράμματα (1924)

Το 1924 ο Αθανάσιος Κυριαζής εκδίδει και διευθύνει το περιοδικό Νέο Γράμματα (Ιαν. - Αύγ. 1924) στο οποίο οι περισσότεροι συνεργάτες του (Τέλλος Άγρας, Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Φάνης Μιχαλόπουλος, Πέτρος Χάρης, Δημοσθένης Βουτυράς, Λέων Κουκούλας, Μιχάλης Στασινόπουλος, Κλέων Παράσχος κ.α) προέρχονται από το περιοδικό Μούσα (1920-1923), εκφραστές ωό επί το πλείστον της νεοσυμβολιστικής και νεορομαντικής γενιάς του 1920 ένα: ορισμένοι απ' αυτούς ανήκουν και στην Καλλιτεχνική Συντροφιά.13

Από το πρώτο κιόλας τεύχος το περιοδικό εκτός από τα ποιητικά και κριτικό κείμενα που ανήκουν σε Νεοέλληνες λογοτέχνες, έδειξε τις προτιμήσεις του, και προς την ξένη λογοτεχνία και ειδικά τη Γαλλική (υψηλό ποσοστό μεταφράσεων πεζών και ποιητικών κειμένων, κριτικές μελέτες που αφορούν ξένους συγγραφείς, ειδήσεις πολιτιστικές από την ξένη επικαιρότητα κ.λ.π.).

Οι προτιμήσεις των μεταφραστών αφορούν συμβολιστές ( κατά κύριο λόγο τον Μωρεάς), αντικομφορμιστές που ανταποκρίνονται στις αναζητήσεις της γενιάς τους (όπως Μπωντλέρ), εκπροσώπους του αισθητισμού (Ντ' Ανούτσιο) ακόμα και ρομαντικούς (π.χ. τον Μπάιρον, εκπρόσωπο του παλαιότερου ρομαντισμού ή τον αντιρρητορικό Γερμανό Χάϊνε).

Σημειώνουμε ότι ο Κυριαζής την ίδια χρονιά πρωτοστατεί μαζί με τους Γ. Σώκο, Πέτρο Χάρη, Δ. Μπόγρη κ.α. στην ίδρυση του Συλλόγου Εθνικής Λογοτεχνίας και Καλλιτεχνίας, εκλέγεται στη συνέχεια αντιπρόεδρος και ταυτόχρονα ένα από τα μέλη της τριμελούς επιτροπής για τη σύνταξη του περιοδικού εντύπου Δελτίον Συλλόγου Εθνικής Λογοτεχνίας.14

Δεύτερη περίοδος: 1930-1937

Η δεύτερη δημιουργική περίοδος του Κυριαζή συμπίπτει με την τρίτη δεκαετία του εικοστού αιώνα, αφετηρία των ποιητών της γενιάς του 30, γενιά που απαλλάσσεται απ' τα καθιερωμένα ψεύτικα στολίδια της παραδοσιακής ποίησης δημιουργεί σε άμεση σχέση με τα νέα ρεύματα και τις ανήσυχες τάσεις των Ευρωπαίων λογοτεχνών μια νέα εκφραστική και μια νέα ποίηση. Η ανανέωση αυτή με πρωτοπόρους το Σεφέρη και τον Ελύτη, τους οποίους ακολουθούν και άλλοι, αφήνει ανεπηρέαστο τον Κυριαζή που συνεχίζει με τους ίδιους μορφικούς τρόπους την ποίηση του. Η έκδοση της ποιητικής συλλογής Ζωή και Μοίρα (1932) πιστοποιεί ότι και η θεματολογία παραμένει περίπου η ίδια. Η θεματική περιοχή των κοινωνικών προβλημάτων συρρικνώνεται περισσότερο ενώ περιλαμβάνονται ετεροχρονισμένα ποιήματα που έχουν αναφορά έμπνευσης τα γεγονότα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και των Βαλκανικών πολέμων. Οι άμεσες μνήμες του ποιητή είναι βέβαια φιλτραρισμένες σ' ένα μηχανισμό αντιπολεμικών μηνυμάτων, όπου δεν υπάρχει ίχνος ηρωολατρείας και ρητορισμού, παρά μονάχα θλίψη και στοχασμός για τα δεινά του πολέμου.

 

Τα 'κλεισε τα σπίτια ο πόλεμος

κι έβαλε λουκέτο.

Κι έμεινε κι ο κάμπος απροσκάλεστος

από τον Απρίλη φέτο.

 

Κι έμεινε κι η γης αδούλευτη

κι η φτωχολογιά χωρίς -ψωμάκι,

με το ζωντανό το χαροπάλεμα,

με του χάρου το φαρμάκι.

(Ζωή και μοίρα, αρ. XXXVI)

Με απόσταση τεσσάρων χρόνων, ιδιαίτερα βραδεία σε σχέση με την εκδοτική πυκνότητα της πρώτης δεκαετίας (1920-1930), εκδίδει τα Αιγινήτικα ακρογιάλια μια λυρική συλλογή εμπνευσμένη από τις ομορφιές του νησιού όπου ο ποιητής έκανε τις θερινές του διακοπές. Μετακινείται έτσι από το ρουμελιώτικο τοπίο στο αντίστοιχο νησιώτικο, ανανεώνοντας και εξευγενίζοντας την έμπνευση του.

Αν εξετάσουμε τον αριθμό και την πυκνότητα με την οποία γράφονται τα οποιασδήποτε μορφής κριτικά κείμενα, θα διαπιστώσουμε ότι γι' αυτή την περίοδο σε σχέση με την προηγούμενη, είναι αντιστρόφως ανάλογη με τον αριθμό των εκδομένων βιβλίων του.

Το γεγονός αυτό ίσως οφείλεται όχι μόνο στην καταξίωση του στο χώρο των ομοτέχνων αλλά και στην αντίστοιχη ενεργό συμμετοχή του Κυριαζή στην ίδρυση της Ένωσης Ελλήνων Λογοτεχνών που συμπίπτει με τις αρχές της ίδιας δεκαετίας. Στη συνέλευση των ιδρυτικών μελών (20 Φεβρουαρίου 1931) εκλέγεται στο νέο Διοικητικό Συμβούλιο αντιπρόεδρος ο Κυριαζής με πρόεδρο τον Δημοσθένη Βουτυρά, γενικό γραμματέα τον Α. Μίχα, ταμία τον Γερ. Σπαταλά και μέλη τους Σ. Σκίπη, Κ. Καρθαίο, Σ. Σπεράντζα, Α. Στρατηγόπουλο και Ν. Γκινόπουλο. Την ίδια θέση διατηρεί και την επόμενη χρονιά μετά τις εκλογές της Ένωσης Ελλήνων Λογοτεχνών {21 Σεπτεμβρίου 1932) με πρόεδρο τον Μ. Μαλακάση.

Το Ελληνικό Ωδείο στα πλαίσια του κύκλου Λογοτεχνικών Διαλέξεων (περ. 1933-34) τον τιμά με ομιλητή τον Καραντώνη, ως έναν από τους σημαντικούς ποιητές του περιοδικού Ο Νουμάς.15 Παράλληλα αποδέχεται ανάλογες τιμές από διάφορους πνευματικούς κύκλους. Η Εταιρεία Φίλων του θεάτρου οργανώνει στις 27 Μαρτίου 1935 τιμητική εκδήλωση προς τιμή του Κυριαζή με ομιλητή το Γ. Τσουκαλά.

Αλλά και στη γενέτειρα του, την Αιτωλ/νία, ο Κυριαζής λογίζεται πλέον ένας από τους σπουδαίους ποιητές και συμπεριλαμβάνεται στους καταξιωμένους ομοτέχνους του. Το 1933 στα πλαίσια εκδηλώσεων του Δήμου Μεσολογγίου προς τιμή των λογίων και ποιητών τιμάται ο Θανάσης Κυριαζής μαζί με τους ποιητές Κ. Παλαμά, Γ. Δροσίνη, Μ. Μαλακάση, Α. Τραυλαντώνη, Σπ. Τρικούπη, Στάμο Μπράνια, Σ. Σκίπη και τους λογίους Στασινόπουλο, Βλαχογιάννη, Μαρούλη, Ιωαννίδη, Ραζικότσικα, Δαμβέργη, Ευαγγελάτο, θεοφανίδη, Γατόπουλο και Βλασσόπουλο, που έγραψαν ιστορία και όσους ύμνησαν το Μεσολόγγι: Λόρδο Βύρωνα, Κ. Κρυστάλλη, Γ. Ζαλοκώστα, Ιάκωβο Μάγερ.16

Η πνευματική πορεία του Κυριαζή στη δεύτερη δεκαετία της λογοτεχνικής εμφάνισης του, συνδέεται αναπόφευκτα με τα επαγγελματικής και πολιτικής φύσεως γεγονότα που καθορίζουν το παιχνίδι της επικαιρότητας με την εφήμερη δόξα, λίγο προτού μετατεθεί από την κυβέρνηση Ι. Μεταξά στη Θεσσαλονίκη. Από το 1938 ως το θάνατο του (1950) υπηρέτησε εκεί ως πάρεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου.

Τρίτη περίοδος: 1938-1950

Η τρίτη περίοδος της δημιουργίας του Κυριαζή συμπίπτει με την δύσκολη εκείνη ιστορική περίοδο του έθνους μας (Β' Παγκόσμιος Πόλεμος - Αντίσταση -Εμφύλιος). Στα δώδεκα αυτά χρόνια ο Κυριαζής εκδίδει δύο μόνο ποιητικές συλλογές όσο ζει, τα Όνειρα και παραμυθία (1947) και τα Κοχύλια και πετράδια (1949), ενώ άλλη μια ποιητική συλλογή, τα Προπαροξύτονα (1950), εκδίδεται από το περιοδικό Μορφές αμέσως μετά το θάνατο του.

Στη Θεσσαλονίκη ο Κυριαζής ήρθε καταξιωμένος στο λογοτεχνικό χώρο σαν ένας από τους γνήσιους εκπροσώπους της Ρουμελιώτικης ποίησης του Μεσοπολέμου. Εντάχθηκε στους συντηρητικούς κύκλους του περιοδικού Μορφές, αλλά πέρα από τους ανθρώπους των Μορφών (Β. Δεδούση, Μπάμπη Νίντα, Ηλία Κατσόγιαννη κ.α), είχε πνευματικές επαφές και γνωριμίες και με άλλους ανθρώπους της Θεσσαλονίκης, όπως π .χ. με τον Βαφόπουλο. Το όνομα και των δυο, συνδέθηκε με το Κρατικό θέατρο Θεσσαλονίκης την περίοδο της Κατοχής.17

Τα παγκόσμια γεγονότα και οι περιπέτειες της πατρίδας μας στο διάστημα αυτό διαποτίζουν την ποίηση του Κυριαζή και κάνουν φανερή την ιστορία της εποχής μέσα στο έργο του. Ο θεματικός αναπροσανατολισμός που παρατηρείται στην μετά θάνατο εκδομένη συλλογή του Προπαροξύτονα επισημάνθηκε και από την Γεωργία Λαδογιάννη και ερμηνεύτηκε σαν υπαινιγμός για κοινωνική απελευθέρωση, που συμπλήρωνε το συλλογικό όραμα της Αντίστασης.18

 

Στη σκοτεινιά και στη χιονιά, κόσμος βογκάει και  χάνεται,

 σαν σε πέλαο που το δέρνουνε στοιχειά, ξωθιές και μάγισσες.

Και σεις θλιμμένες προσευχές, κρυφούλες, τι να κάνετε;

της φτώχειας αγαθή καρδιά, που από  τον πόνο ράγισες;

 

Μα σώπα! κι άκουσα, οι βαριές γοργά χτυπάν τ' αμόνια τους

κι απ' τα χωράφια χίμηξαν, ποτάμια, οι ζευγολάτες τους

κι είναι τα χέρια τους σπαθιά και φλόγες τα πλεμόνια τους.

Ας είναι τους κι ο θεός μαζί κι ας τους βλογάει τις στράτες τους.

(Προπαροξύτονα αρ. 23)

 Το ανέκδοτο έργο

θα ήταν ελλιπέστατη η άποψη μας για τον ποιητή Κυριαζή αν δεν γνωρίζαμε το ανέκδοτο έργο του, τόσο εκείνο που ο ίδιος προανήγγειλε για τύπωμα στα βιβλία που εξέδιδε όσο και εκείνο που προκύπτει από τα χειρόγραφα του.

Συγκεκριμένα το ανέκδοτο έργο που προόριζε ο ίδιος για τύπωμα και προαναγγέλλεται στις τελευταίες συνήθως σελίδες των τυπωμένων βιβλίων, αποτελείται από τις παρακάτω έξι (6) ποιητικές συλλογές, η ύπαρξη των οποίων επιβεβαιώνεται με την μελέτη του αρχείου της οικογένειας Κυριαζή: 1) Ψαλμοί, 2) Τα φτερά των Αγγέλων, 3) Ταπεινές καρδιές, 4) τετράστιχα, 5) Όταν οι Δάφνες άνθησαν, 6) Απριλιάτικες τρίλλιες.

Η γνώση ενός μεγάλου μέρους του ανέκδοτου έργου του Κυριαζή προκύπτει κυρίως απ' το αρχείο του αείμνηστου καθηγητή της Μεσαιωνικής και Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Βαγγέλη Σκουβαρά, που παρήλθε μετά τον αιφνίδιο θάνατο του στα χέρια του συμφοιτητή και φίλου του Βασίλη Ν. Σαλάκου που ταξινόμησε το υλικό που υπήρχε στο φάκελο Αθ. Γ. Κυριαζής, σε μικρότερους φακέλους που φέρουν αρίθμηση και τον αντίστοιχο τίτλο του κάθε έργου.

Οι φάκελοι, εκτός από τα χειρόγραφα των ανέκδοτων συλλογών Ψαλμοί και ύ-ύμνοι, Τα φτερά των αγγέλων, Όταν οι δάφνες άνθησαν, που μας είναι ήδη γνωστά από την προηγούμενη πηγή, περιέχουν και ένα σύνολο κειμένων κυρίως ποιητικών που στο μεγαλύτερο μέρος του παραμένει άγνωστο μέχρι σήμερα.

Σε ερευνητική μας εργασία καταγράψαμε πρώτα τα βιβλιογραφικά στοιχεία των γνωστών και άγνωστων έργων του Κυριαζή με βάση την υπάρχουσα ταξινόμηση του αρχείου Σκουβαρά-Σαλάκου, όπου υπήρχε ένας μεγάλος αριθμός χειρογράφων κειμένων. Διαπιστώσαμε ότι τα κείμενα του αρχείου είναι κατά κανόνα ποιητικά, εκτός από ελάχιστα: ένα εκτενές κριτικό κείμενο για τον Καβάφη, ένα απόσπασμα επίσης κριτικού κειμένου για το βιβλίο του Αλέκου Φωτιάδη Μύθοι, 1938 και μία ομιλία για τον Κ. Παλαμά που εκφώνησε ο Κυριαζής στο Φιλολογικό Μνημόσυνο που διοργάνωσε το περιοδικό Μορφές το 1947στη Θεσσαλονίκη.

Απ' τη μελέτη των ανέκδοτων ποιητικών συλλογών και ενός μεγάλου αριθμού ποιημάτων σε πρόχειρη γραφή, που δεν πρόλαβε να επεξεργαστεί διαπιστώσαμε τα εξής:

α) Ο θεματικός αναπροσανατολισμός του Κυριαζή, που επισημάνθηκε στα Προπαροξύτονα, είναι σαφής και στην ποιητική συλλογή Όταν οι Δάφνες άνθησαν. Ο Κυριαζής προχωράει και στη διατύπωση μιας ιδεολογικής πολιτικής τοποθέτησης που συμφωνεί με τα χαρακτηριστικά της Αντιστασιακής ποίησης των λογοτεχνών της αριστεράς. Ο δισταγμός του να περιλάβει τα ποιήματα αυτά στη συλλογή 'Όταν οι Δάφνες άνθησαν, για την οποία προορίζονταν, καθώς και η αντικατάσταση, πάνω στο ίδιο χειρόγραφο, των διαγραμμένων λέξεων αντάρτης, αντάρτες, αντάρτικο, με άλλες πιο ανώδυνες λέξεις όπως λεβέντης, παλικάρια κ.λ.π., φαίνεται να σχετίζεται με το φόβο του δημοσίου υπαλλήλου να εκφραστεί ελεύθερα σε μια εποχή που η λογοκρισία είναι απειλητική.

β) Στα χειρόγραφα ποιήματα του Χωριάτικα, πολύστιχα αφηγηματικά τα περισσότερα και γραμμένα στο Ρουμελιώτικο ιδίωμα, φαίνεται πως ο Κυριαζής παροτρυνόμενος και από τα προσωπικά του βιώματα, συνειδητά λαογραφεί, σε μια εποχή που η συνάντηση Λαογραφίας και Λογοτεχνίας, η αρχή της οποίας αποδίδεται στο Ν. Πολίτη, θεωρείται ιδιαίτερα αναγκαία.19

γ) Ο Κυριαζής δοκιμάζει επίσης το λογοτεχνικό είδος της πρόζας επανειλημμένα, αφού τα προχειρογραμμένα δυσανάγνωστα χειρόγραφα των κειμένων αυτών καταλαμβάνουν τρεις δεσμίδες φύλλων. Τέλος η καθαρογραμμένη μορφή έξι τέτοιων κειμένων, με θεματική αυτοτέλεια, έκδηλο λυρισμό και λυρικό τόνο, μας ωθεί να συμπεράνουμε ότι ήταν στην πρόθεση του να τα εκδώσει.

δ) Εντοπίσαμε, τέλος, σε τέσσερα άτιτλα καθαρογραμμένα ποιήματα, που περιέχονται στην ενότητα Ανάλεκτα τους δειλούς βηματισμούς του Κυριαζή προς τη νεότερη ποίηση και τους νέους εκφραστικούς τρόπους, που έμειναν όμως στο στάδιο των δοκιμών.

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι ο Κυριαζής δεν έπαψε να δημιουργεί όσο ζούσε άσχετα αν οι ιστορικές συνθήκες (πόλεμοι, κατοχή, ασταθής πολιτική κατάσταση, εμφύλιος κ.λ.π.} υπήρξαν ανασταλτικοί παράγοντες για τη συστηματοποίηση και έκδοση του συνολικού έργου του. Δεν είναι μόνο ο τραγουδιστής της φτώχειας και της ορφάνιας ή του Ρουμελιώτικου τοπίου, με τη στιχουργική ικανότητα και εκφραστική ενότητα. Μορφικά μπορεί να βάδιζε στους γνωστούς από την Παλαμική παράδοση μετρικούς δρόμους και ρυθμούς, μπορεί επίσης κέντρο της ποιητικής του γεωγραφίας να ήταν η Ρούμελη, όμως δεν υπήρξε εκτός καιρού, σε αποστειρωμένο της κοινωνικής πραγματικότητας πεδίο εμπνεύσεων, όπως απέδειξε με την ανέκδοτη τουλάχιστον αντιστασιακή του ποίηση. Εκείνο που δίνει το στίγμα της ποίησης του Κυριαζή και της προσωπικής του συμβολής στην ανανέωση είναι το λυρικό βάθος της ηθογραφικής εξεικόνισης καθώς και η αίσθηση μιας ζωής συλλογικής που αρμονικά ισορροπεί μαζί της το ιδιωτικό όραμα. Στο έργο του δεν ανιχνεύεται η πολιτική του ταυτότητα αλλά η ιδεολογική του στράτευση στην υπόθεση της κοινωνικής αλλαγής.

Επιλογικά

Κλείνοντας ήθελα να ευχαριστήσω τον πρόεδρο της ΑΙ.ΠΟ.Ε. και καθηγητή μου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, κ. Παναγιώτη Κοντό, καθώς και τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου, Γιάννη Καρύτσα, Διονύση Μπερερη', Χαρ. Κονβέλη, Μιχ. Κοτίνη, Βύρωνα Βλάχο και Λάμπρο Καρατζογιάννη, για την ευκαιρία που μου έδωσαν να συμμετάσχω στο Λογοτεχνικό Συνέδριο Η Αιτωλοακαρνανία στην Νεοελληνική Λογοτεχνία.

Η πρωτοβουλία αυτή της Αιτωλικής Πολιτιστικής Εταιρείας, εκτιμάται ως εκδήλωση ιερής μνήμης. Άλλωστε ο κάθε τόπος και στην προκειμένη περίπτωση το Μεσολόγγι, ανατρέχει συχνά στο πνευματικό παρελθόν για να τροφοδοτήσει το παρόν μ' ένα ισχυρό πνευματικό άλλοθι. Αυτή η περίεργη συνομιλία των ζωντανών με το χθες είναι ανάγκη διαχρονική,

Άλλοτε απορεί κανείς πόσο παράξενα αντρειεύεσαι μιλώντας με τους πεθαμένους (για να χρησιμοποιήσω το Σεφερικό στίχο) κι άλλοτε συλλογίζεται την αιώνια μοίρα του Ανθρώπου.

Από τη μια η μικρότητα μες στο πολιτισμικό Σύμπαν και η ψευδαίσθηση της ιδιαιτερότητας μας και από την άλλη η επιμονή και η εσώτερη ανάγκη μιας επιστροφής. Πρόκειται για τον Αρχέτυπο Νόστο στην πατρίδα με τον αναθρώσκοντα καπνό, μετά από οποιαδήποτε περιπλάνηση.

Γι' αυτό και η ποιητική μοίρα της μικρής πατρίδας έδωσε στην λογοτεχνία, όπως τουλάχιστον εντοπίζεται στην ποίηση των Ηπειρωτών και Ρουμελιωτών δημιουργών, στίχους τρυφερούς με κυρίαρχο το λυρισμό του προσώπου, που βιώνει την εκδημία ως πνευματική και ψυχική νοσταλγία.

Από το Ζαλοκώστα και τον Κρυοτάλλη ως τον Παλαμά (με τα 12 σονέτα, τις Πατρίδες) κι αμέσως μετά το Μαλακάση και τον Κυριαζή, ο τόπος γίνεται σύμβολο ενός πολιτισμικού ήθους ή όραμα επαναπατρισμού στην αθωότητα, στοιχείο που χαρακτηρίζει μέχρι σήμερα την ποίηση πολλών εκδήμων ποιητών.

Ενδεικτικά επιλέγουμε στίχους δύο συλλογών που γραμματολογικά ανήκουν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, αλλά οι ομώνυμοι τίτλοι τους γίνονται κέντρο αμετακίνητο, σημαίνον εντοπιότητας.

Συγκεκριμένα το 1928, ο Αθ. Κυριαζής, εντάσσεται στη χορεία των λυρικών με την ποιητική συλλογή Τα Ρουμελιώτικα ερμηνεύοντας και την αφετηρία της ποιητικής του ως εξής:

 

Μέσα μου το χιλιάγκαθο/ της Ρούμελης λουλούδι

που απ' την καρδιά ριζώνεται/ κι αξαίνει το τραγούδι

(Τα Ρουμελιώτικα, αρ. 1)

Το 1997 ο Θανάσης Παπαθανασόπουλος με τα Ρουμελιώτικα (δεύτερη σειρά) επιχειρεί ευλαβή λυτρωτική επίσκεψη στις χθόνιες θεότητες, σε καιρό που ο ίδιος βιώνει απειλητικά την αντίθεση στέρηση- πληρότητα, καθώς παλεύουν μέσα και γύρω του, συμπλεκόμενοι οδυνηρά, ο τόπος και ο χρόνος της πραγματικότητας με τον τόπο και τον χρόνο που τον φανέρωσαν στο φως:

 

Γενέθλια γη μου  μάνα μου, μάνα γενέθλια γη μου,

μέσα στο πανδαιμόνιο τον σκοτισμένου αιώνα,

στέκει μονάχα ασάλευτο το πνεύμα το δικό σου.

Δόξα, σηκώσου κάθετα στη γη της Μνημοσύνης21

(Ρουμελιώτικα, αρ. 82)

 

 

Η Χρυσούλα Σπυρέλη γεννήθηκε στον Άγιο Βλάση Αιτωλοακαρνανίας. Σπούδασε Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Από το 2003 είναι διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα επικεντρώνονται σε θέματα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Ασχολείται με την περίοδο 1920 κι εξής. Έχει δημοσιεύσει τις μελέτες : "Το περιοδικό Νέα Γράμματα" 1924, "Βίγλα 1923: Ένα λογοτεχνικό περιοδικό τον Μεσοπολέμου στο "ποιητικό" Μεσολόγγι", "Μεγάλη Παρασκευή του 44 στο Αγρίνιο. Η λογοτεχνική επεξεργασία ενός ιστορικού γεγονότος", κ.ά. Γράφει επίσης ποιήματα και έχει εκδώσει μια ποιητική συλλογή ("Τηλε-φάος", 2002). Συμμετέχει σε επιστημονικά συνέδρια και αρθρογραφεί σε λογοτεχνικά περιοδικά. Είναι ιδρυτικό μέλος του Κέντρου Έρευνας τοπικής ιστορίας και πολιτισμού Αιτωλοακαρνανίας. Ζει και εργάζεται στο Αγρίνιο ως φιλόλογος καθηγήτρια. Είναι παντρεμένη με τον εκπαιδευτικό Γιώργο Υφαντή και έχει δύο παιδιά.


Άλλες σελίδες μας για τον Αθ. Κυριαζή:


Παραπομπές:

1 Τα εν λόγω πορτραίτα βρισκόταν μέχρι το 1988 (πριν ανακαινιστεί το πατρογονικό σπίτι του Παλαμά) στο Παλαιό Δημαρχείο της Ι. Π. Μεσολογγίου. Από την εφ. Ελεύθερο Βήμα, 20 Απριλίου 1933 πληροφορούμαστε ότι η ιστορία των πορτραίτων ανάγεται στο 1933. Τότε στα πλαίσια εορταστικών εκδηλώσεων του Δήμου προς τιμή των λογίων και ποιητών αποφασίστηκε να τοποθετηθούν στο εξής εικόνες λογοτεχνών και καλλιτεχνών στην αίθουσα της Βιβλιοθήκης του Δήμου Μεσολογγίου.

2 Αρ. Καβάγια, Μια ταλαντούχα οικογένεια από το Μεσολόγγι, Ι.Π. Μεσολογγίου 1990, σ.20.

3  Κ. Στεργιόπουλου, Περιδιαβάζοντας, τομ. Δ., εκδόσεις Κέδρος, σ. 66

4 Γ.Α.Κ. Μεσολογγίου, Μαθητολόγια σχολ. ετών 1901-1902 και 1902-1903 και Κ. Σ. Κώνστα α) Τα γυμνασιακά χρόνια του Παλαμά (1870-75) περ. Νέα Εστία, Αθήνα, τ. 45 τχ 518/12-2-1949 β) Τα Μαθητικά χρόνια του Μαλακάση (1881-1886) περ. Νέα Εστία, τ.45, τχ. 24/1-5-1949 και γ) Γυμνασιακές σπουδές του Κ. Χατζόπουλου (1878+1882) περ. Νέα Εστία, τ. 52 τχ. 603/15/8/1952.

5 Αυτοβιογραφικό σημείωμα Κυριαζή: Βλ. στο κείμενο του Α. Λαμπρόπουλου, Θανάσης Κυριαζής. Ο άνθρωπος ποιητής Αθήνα, Μάιος 1952.

6  Ενδεικτικά αναφέρουμε τους στίχους: Στον Αι Συμιό, στον πλάτανο, χοροί τραγούδια, γκάϊδες /τσαπράζια και φλουριά/Καίνε τα φυλλοκάρδια τους θαλασσινές νεράιδες/ για την παλικαριά (Αρ.88 Στιγμές που ζω, 1921). Άλλα ποιήματα παρόμοιας θεματικής υπάρχουν στις συλλογές: Στιγμές που ζω (αρ. 81-90). Η καρδιά με τα φίδια (αρ. 16-20). Ζωή και μοίρα (αρ.11) και Αιγινίτικα ακρογιάλια (αρ.2θ).

7 Το περιοδικό Ο Νουμάς κυκλοφόρησε: α) 2 Ιαν. 1903-20 Μαΐου 1917 β) 15 Δεκ. 1918-Δεκ. 1924 γ) Οκτ. 1929 - Αύγουστος 1931

8 Γιάγκου Ηλιάδη, Αθ. Γ. Κυριαζή, Στιγμές που ζω, περ. Ο Νουμάς, Αθήνα 17 Ιουλίου 1921, αρ. 741 (φύλλο 2)

9 Η υπηρεσία λογοκρισίας του τύπου είχε συσταθεί με το Ν 913/1917 (ΦΕΚ 302/19.9.1917) με σκοπό τον έλεγχον της δημοσιευμένης ή δημοσιευθησομένης ύλης εφημερίδων, περιοδικών και παντός εντύπου". Η λογοκρισία της ποιητικής συλλογής του Κυριαζή αναφέρεται από τον Χ. Λ. Καράογλου (Βλ. Το περιοδικό Μούσα, (1920-1930), Λ'ε-ψέλη, Αθήνα 1991, σ. 133) και προτάσσεται επίσης σε ποιητικε'ς ανθολογίες πληροφοριακά.

10 Παλαμά; Κ., Φίλε ποιητή. Ο Κ, Παλαμάς στον ποιητή των Ρουμελιώτικων, Περ. Νέα Εστία, τόμ. Ε' (1929) 109.

11 Κώστα Στεργιόιτουλου, ό.π., σ. 167.

12 Βλ. Χρ. Σπυρέλη, Αθανάσιος Κυριαζής (1887-1950). Η ποιητική διαδρομή του και το ανέκδοτο έργο του, (διδ. Διατριβή) Ιωάννινα 2001.

13 Τα γραφεία της Ένο)σης Καλλιτεχνική Συντροφιά βρισκόταν στο καφενείο Μαύρος Γάτος, ένα από τα Φιλολογικά Εντευκτήρια της εποχής μαζί με το βιβλιοπωλείο του Γ. Βασιλείου ( Σταδίου 42) όπου στεγάζονταν και τα γραφεία του περιοδικού Νέα Γράμματα. Για τα μέλη και τους σκοπούς της Καλλιτεχνικής Συντροφιάς βλ. Γιάννη Παπακώστα, Φιλολογικά Σαλόνια και Καφενεία της Αθήνας (δ έκδοση, Βιβλ. Εστίας, Αθήνα 1999,σ.252).

14 Βλ.Χ.Λ. Καράογλου, Αθηναϊκά Περιοδικά Λόγου και Τέχνης (1926-1933) τομ. 2ί, University studio press, Θεσσαλονίκη 2002, σ. 505. Βλ. επίσης και Καταστατικό Συλλόγου (αρχείο Οικογ. Κυριαζή)

15 Η πληροφορία από: Βιβλιογραφικά Αντρέα Καραντώνη, Γενική Εποπτεία Φώτη Δημητρακόπουλου, με πρόλογο Δημ. Δασκαλόπουλου, εκδόσεις Επικαιρότητα, 1988, λήμμα ΑΠ 9.

16 Χρ. Σπυρέλη ό.π. σ. 40,41 και 50.

17 Χρήστου Σουγιουλτξη, Κρατικόν θέατρον Βορείου Ελλάδος, 35 χρόνια, 1961-1996. εκδόσεις Ήβος , Αθήνα 1999, σσ. 17-18.

18 Γ. Λαδογιάννη, Ρουμελιώτες ποιητές του Μεσοπολέμου. Αθανάσιος Κυριαζής (1887-1950), περ. Ίβυκος, τχ. Χ Απρ. -Ιούν. 1999, σ. 23.

19 Ο Μ. Μερακλής εντοπίζει το λόγο αυτής της συνάντησης στην ανακάλυψη της δημοτικής γλώσσας, πισ συγκεκριμένα της γλώσσας του χωριού και κατ' επέκταση ολόκληρου του κόσμου, που βρισκόταν πίσω απ' αυτήν και που αυτή ήταν η έκφραση του (Μ. Μερακλή, "Λαογραφία και Λογοτεχνία", ανάτυπο από το περ. Φιλολογικά, τ. 2, Γιάννινα. 1980).

20  Γ. Λαδογιάννη, ό.π. σ. 23.

21 Θ. Παπαθανασόπουλου, Ρουμελιώτικα (Δεύτερη Σειρά), εκδόσεις Μελέαγρος. 1997, σ. 49 (ποίημα αρ. 82) και σ.51 (Σημείωση). Η πρώτη σειρά εκδόθηκε το 1960 

 

Νέα Εποχή 2006 

Πρώτη σελίδα | Μνήμες | Εικόνες | Αξιοθέατα | Γειτονιές