Κωνσταντίνα Μπάδα

 


 

Υπόμνημα:

Το θέμα "Πολιτιστική κληρονομιά, προστασία και προτάσεις αξιοποίησης (πολιτιστικός τουρισμός)", αποτελεί μια πολύ αξιόλογη και ενδιαφέρουσα μελέτη της καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Κωνσταντίνας Μπάδα, που παρουσιάστηκε, στα πλαίσια του  Αρχαιολογικού  Συμποσίου  της Αιτωλοακαρνανίας: Προστασία και ανάδειξη μέσα από τις τελευταίες έρευνες (Μεσολόγγι, 26 – 28 Σεπτεμβρίου 2008)

 
Άλλα κείμενα της Κωνσταντίνας Μπάδα εδώ :

 

 

1.-"Οι καπνεργάτριες του Αγρινίου", ένα κείμενο της Μπάδα από Τη μνήμη του επαρχιακού αστικού τόπου και τοπίου: Το Αγρίνιο μέχρι τη δεκαετία του ’60, Πρακτικά Ημερίδας (23 Σεπτεμβρίου 2001).

 

2.- "Η ιστορία και η μνήμη των εκτελέσεων γυναικών στο Αγρίνιο"

 

3.-  Η Πολιτισμική κληρονομιά της Αιτωλοακαρνανίας, προστασία  και προτάσεις αξιοποίησης (πολιτιστικός τουρισμός)

 

4.-  Παρουσίαση του βιβλίου του Αριστείδη Μπαρχαμπά, "Καπνεργάτες. Οι κυνηγοί του ονείρου", Αγρίνιο 2007: Ίβυκος, που έγινε στο Αγρίνιο την 11. 6.  2007

 


 

 

 

Ένα κείμενο της Κωνσταντίνας Μπάδα

Πολιτισμική κληρονομιά, προστασία και προτάσεις αξιοποίησης  

(πολιτιστικός τουρισμός)

 

Στην    παρούσα ανακοίνωση διερευνάται καταρχήν η σχέση του θεσμού της  τοπικής αυτοδιοίκησης με τον Πολιτισμό γενικότερα  και με το θέμα της προστασίας, ανάδειξης και αξιοποίησης της πολιτισμικής κληρονομιάς[1] του τόπου ειδικότερα,   η διασύνδεση επίσης πολιτισμού και οικονομίας που έχει δρομολογηθεί από την Ευρωπαϊκή αλλά και την  εθνική πολιτιστική πολιτική και υλοποιείται με ποικίλες δράσεις όπως είναι π.χ. οι χαράξεις πολιτιστικών διαδρομών,  αξιοποιήσιμων και από τον τουρισμό, η ψηφιοποίηση του πολιτισμικού αποθέματος[2], η ανάπτυξη πολιτιστικών θεσμών (Μουσείων, Φεστιβάλ, Εκθέσεων) κλπ.  Έχοντας την άποψη ότι δεν είναι αρκετό η πολιτισμική κληρονομιά του παρελθόντος απλώς να προστατεύεται αλλά να αναδεικνύεται σε πεδίο πολιτισμικής δημιουργικότητας του παρόντος, σε δυναμικό πεδίο παραγωγής νέων ιδεών και γνώσης που διαχέεται στην κοινωνία προτείνονται στη συνέχεια κάποιες πρακτικές που συμβαδίζουν με την άποψη της από-μνημειοποίησης των  πολιτισμικών μνημείων του παρελθόντος και μετατροπής τους σε πεδία γνώσης, επικοινωνίας και  ανάπτυξης. Μία τέτοια πρακτική συνιστά η χάραξη πολιτιστικών διαδρομών.

Σημειώνεται καταρχήν ότι οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Δημοτικής και Νομαρχιακής) έχουν αναδειχθεί, από το 1980 και εξής, σε σημαντικούς εταίρους στην πολιτιστική σκηνή, τόσο για την παραγωγή και αναπαραγωγή του σύγχρονου πολιτισμικού γίγνεσθαι , όσο και για την προστασία και διαχείριση του πολιτισμικού πλούτου. Ένα σημαντικό μέρος της πολιτιστικής παραγωγής του τόπου  έχει π.χ. ανατεθεί και πραγματοποιείται,  άλλοτε πετυχημένα και άλλοτε όχι, από πνευματικά π.χ. κέντρα, από πολιτιστικές δράσεις και παρεμβάσεις των ΟΤΑ[3] και των πολιτιστικών εταιρειών τους,   από δημοτικά μουσεία, πινακοθήκες κλπ. Στο πεδίο της πολιτισμικής ειδικότερα κληρονομιάς ο ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης αναδεικνύεται καθοριστικός εφόσον είναι και στη δική της  διαχειριστική ευθύνη να συμβάλλει με τις αποφάσεις της και τις ενέργειές της στη διατήρηση/ προστασία αυτής της κληρονομιάς και της πολιτισμικής ταυτότητας του τόπου ή στην ανάδειξη και αξιοποίηση των ιδιαίτερων πολιτιστικών στοιχείων της περιοχής[4].

Το θέμα της συμμετοχής της τοπικής αυτοδιοίκησης στον τομέα της πολιτισμικής κληρονομιάς και της διαχείρισής  της  έχει την ιστορία του, τις διαστάσεις του και τις ερμηνείες του που δεν είναι του παρόντος να αναλυθούν. Εκείνο μόνο που σημειώνεται είναι ότι η σύμπραξη και η συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης ενισχύθηκε   αφότου   η πολιτισμική κληρονομιά, ο πολιτισμός γενικότερα άρχισε να αντιμετωπίζεται   και  ως μοχλός της τοπικής / περιφερειακής ανάπτυξης[5]. Ενδεικτικό στοιχείο αποτελεί το γεγονός ότι στον τομέα του πολιτισμού εμπλέκονται πλέον διάφορα Υπουργεία και  Φορείς. Σημειώνεται αναλυτικότερα  ότι ενώ η πολιτιστική πολιτική  στην Ελλάδα, χαράσσονταν μέχρι το 1980 κυρίως από  το Υπουργείο Πολιτισμού και υλοποιούνταν από  τους φορείς που εποπτεύονται από αυτό ( από τις αρχαιολογικές υπηρεσίες, τα  κρατικά και επιχορηγούμενα μουσεία, τα Φεστιβάλ κινηματογράφου κλπ),  στη συνέχεια άρχισαν να συμμετέχουν σε θέματα του πολιτιστικού τομέα και άλλα Υπουργεία όπως και το Υπουργείο Παιδείας ( μέσω π.χ. του προγράμματος Μελίνα),  το Υπουργείο Ανάπτυξης και οι εποπτευόμενοι φορείς του, όπως  π.χ. ο  Εθνικός Οργανισμός  Τουρισμού, ο ιδιωτικός τομέας και βεβαίως  οι Τοπικές Αυτοδιοικήσεις.    Επισημαίνεται ωστόσο ότι αυτή η συμμετοχή δεν συνοδεύτηκε από υποστηρικτικές δράσεις   έτσι ώστε να προωθηθεί με ορθούς όρους ο τομέας της διαχείρισης και να συνεχίσει ο πολιτισμικός πλούτος να υπάρχει ,  να ανατροφοδοτείται και να λειτουργεί  προς όφελος της τοπικής και ευρύτερης κοινωνίας αλλά και  της οικονομίας της. Γενικότερα άλλωστε ο τομέας του πολιτισμού και της προστασίας της πολιτισμικής κληρονομιάς δεν έχει  τύχει της απαιτούμενης προσοχής, ούτε από την πλευρά του εθνικού κράτους που έχει την κατεξοχήν δικαιοδοσία για τον πολιτιστικό τομέα,  δεδομένου ότι ο πολιτισμός κάθε λαού συνιστά το προσδιοριστικό στοιχείο και την  έκφραση της εθνικής ταυτότητας του, ούτε όμως και από την  Ε.Ε η οποία  μετά το 1993 εκδήλωσε το ενδιαφέρον της για τον πολιτισμό συναρτώντας ωστόσο αυτόν τον τομέα με τις κύριες εξελίξεις της Ε,Ε,  δηλαδή με την εμπορική, την οικονομική και νομισματική ολοκλήρωσή της (βάσει της  Συνθήκης του  Μάαστριχ, 1992). Αναλυτικότερα στόχος της  Ε.Ε είναι  η ενίσχυση  συμμετοχής των πολιτών στην  ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής ΄Ενωσης, η ανάπτυξη και η συνειδητοποίηση  μιας κοινής, ευρωπαϊκής πολιτιστικής συνείδησης και κουλτούρας μέσω όμως της  συνειδητοποίησης , της ανάδειξης και της αξιοποίησης της πολιτισμικής διαφοράς και των ιδιαίτερων τοπικών, περιφερειακών, εθνικών, εθνοτικών κλπ πολιτισμικών τους στοιχείων[6].   Στην υλοποίηση των  προαναφερόμενων στόχων συμβάλλει μεταξύ των άλλων και ο  τουρισμός,  μορφές μάλλον τουρισμού που  μπορούν να λειτουργήσουν αφενός ως πλαίσια διαλόγου και επικοινωνίας  και αφετέρου  ως άρνηση και αντιστάθμισμα στο μοντέλο του μαζικού τουρισμού[7] και στις αρνητικές επιπτώσεις που ο τελευταίος   έχει πάνω στο φυσικό και πολιτισμικό περιβάλλον[8]. Μία κατεξοχήν δε δράση που συνδέει αυτές τις δύο έννοιες και τα περιεχόμενα τους είναι αυτή του πολιτιστικού, όπως ονομάστηκε τουρισμού[9]. Από μια άποψη η  σχέση πολιτισμός / ταξίδι, /  περιήγηση, / τουρισμός γενικότερα υπήρχε πάντα. Οι περιηγήσεις π.χ. των Ευρωπαίων κατά τους τελευταίους αιώνες σε διάφορες χώρες ήταν κατά βάση πολιτισμικές, καθώς είχαν ως κύριο στόχο τη γνώση, τη  μόρφωση με την απόκτηση νέων εμπειριών και στοιχείων που μόνο η πολιτισμική εμπειρία του άλλου , του ξένου κόσμου μπορούσε  να παρέχει. Μια άλλη μορφή ήταν αυτή του περιηγητισμού του περιβάλλοντος, περιήγηση κατά βάση πολιτισμική ,  εφόσον το περιβάλλον είναι πολιτισμικά προσδιορισμένο. Πρόκειται για δυο μορφές ταξιδιού και περιήγησης που τις  πραγμάτωναν και οι ευρωπαίοι περιηγητές που έρχονταν στην Ελλάδα ειδικότερα από τον 17ο αιώνα με κύριο ενδιαφέρον τους να «γνωρίσουν» τον χαμένο γι΄αυτούς αρχαιοελληνικό πολιτισμό και τη φύση που τον γέννησε. Τα περιηγητικά κείμενα και οι ζωγραφικές απεικονίσεις της αρμονικής σχέσης πολιτισμού ( της αρχαιότητας) και φυσικού περιβάλλοντος, αναδεικνύουν με τον καλύτερο νομίζω  τρόπο πώς και από ποιούς «κατασκευάστηκε» στην πρώιμη τουλάχιστον φάση η πολιτισμική εικόνα[10]  του αρχαιοελληνικού παρελθόντος, όπως επίσης και η εικόνα του νεοέλληνα και του νεότερου  ελληνικού πολιτισμού.  Πρόκειται για πολιτισμικές αναπαραστάσεις που έδρασαν στη συνέχεια προσδιοριστικά στην εικόνα του εαυτού του σύγχρονου Έλληνα και συνέβαλαν  καθοριστικά στην εθνικιστική ιδεολογία και στη συγκρότηση της εθνικής πολιτισμικής του ταυτότητας[11].    Πάνω δε σε αυτήν την ετεροπροσδιορισμένη αναπαράσταση  του εαυτού  - που δομείται, όπως σημειώθηκε, πάνω στην αρχαιοελληνική πολιτισμική κληρονομιά ,  λιγότερο στη βυζαντινή και ελάχιστα στη νεότερη-  και σταδιακά πάνω σε μια αιγαιοπελαγίτικη  ελληνικότητα,  βάσιζε έως τις δεκαετίες του  ΄50 και του ΄60  το τουριστικό της πρόσωπο η Ελλάδα.  Γενικότερα εξάλλου αυτή τη  μορφή του σύγχρονου πολιτιστικού τουρισμού[12],  την είχαν καταστήσει βασική επιδίωξη οι διάφοροι πολιτιστικοί θεσμοί που λειτουργούσαν σε ευρωπαϊκό επίπεδο και ασκούσαν μιαν επίδραση στους επί μέρους  εθνικούς πολιτιστικούς σχεδιασμούς.  Ενδεικτικά αναφέρω  το Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών (Icomos) που προώθησε τη Χάρτα του Πολιτιστικού Τουρισμού  ( υπογράφτηκε το 1976 στις Βρυξέλες),  το Συμβούλιο επίσης της Ευρώπης που έκανε βήματα προς την ανάπτυξη μιας τουριστικής πολιτικής που θα  υπηρετούσε τον στόχο για την ανάδειξη και συνειδητοποίηση    της κοινής ευρωπαϊκής κληρονομιάς και των σημείων επαφής των λαών της Ευρώπης[13]. Διάφοροι ωστόσο κοινωνικοοικονομικοί και πολιτισμικοί παράγοντες συντέλεσαν ώστε αυτοί οι στόχοι  να παραμείνουν  από το 1960 σχεδόν ως  το 1987, όπου διατυπώθηκε και ψηφίστηκε η πρόταση για τη  δημιουργία  ευρωπαϊκών πολιτιστικών διαδρομών, στο επίπεδο των σχεδιασμών και των προτάσεων.  Από το 1990 ωστόσο και εξής και με το δεδομένο ότι ο τουρισμός κατείχε σημαίνουσα θέση στην οικονομία πολλών κοινωνιών, εκφράστηκε η ανάγκη ανάπτυξης μορφών τουρισμού που θα σέβονται την  πολιτισμική ταυτότητα, το φυσικό και πολιτισμικό περιβάλλον των κοινωνικών υποδοχής και παράλληλα αποφασίστηκε η αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς για τουριστικούς σκοπούς. Από εκεί και ύστερα αυτές οι πολιτιστικές διαδρομές,  βρήκαν υποστηρικτές και άρχισαν να υλοποιούνται. Η συνεργασία με κρατικές και περιφερειακές αρχές  είχε καταρχήν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός δικτύου « πολιτιστικών διαδρομών» μερικές από τις οποίες καταφέρνουν να αναπαριστούν  και να αναβιώνουν οδούς επικοινωνίας που υπάρχουν στην Ευρώπη από τον μεσαίωνα ή πιο πίσω. Για την ανάπτυξή τους και την ενίσχυση πρωτοβουλιών δημιουργήθηκε μάλιστα το 1997 το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για τις πολιτιστικές διαδρομές( European Institute of Cultural Routes)  που συντονίζει τα διακρατικά δίκτυα , προσφέρει τεχνική ή άλλη υποστήριξη και φροντίζει για την  αποτελεσματική λειτουργία του κέντρου πληροφόρησης και τεκμηρίωσης για τις Πολιτιστικές διαδρομές. Τι είναι όμως και ποιες είναι οι κατηγορίες των πολιτιστικών διαδρομών? Συνοπτικά  σημειώνω ότι οι πολιτιστικές διαδρομές βασίζονται, όπως προαναφέρθηκε, στην αρχή ότι  οι πολιτισμοί της Ευρώπης είναι συνυφασμένοι μεταξύ τους και έχουν επηρεάσει ο ένας τον άλλον. Η συνειδητοποίηση επομένως της ιδιαίτερης πολιτιστικής ταυτότητας κάθε λαού και η αναζήτηση αντίστοιχων εμπειριών με τους άλλους λαούς, μπορεί να οδηγήσει στην ανάδειξη των κοινών στοιχείων και εμπειριών στον χρόνο και στον τόπο, στη  συνειδητοποίηση της κοινής πορείας της ευρωπαϊκής πολιτιστικής ταυτότητας και της κοινής κληρονομιάς[14], στην αλληλοκατανόηση και στην αποτελεσματική  συνεργασία για την  προστασία και την ορθολογική αξιοποίηση των  φυσικών και πολιτιστικών πόρων. Σε αυτά τα πλαίσια τα   μνημεία , οι τοποθεσίες δεν αντιμετωπίζονται ως μεμονωμένες στιγμές του πολιτισμού αλλά ως πολιτισμικά στοιχεία που συνδέονται μεταξύ τους, συνιστώντας ενότητες που υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα και μοιράζονται οι λαοί στην ιστορική διαδρομή . Η παραπάνω θέση υπονοεί βέβαια  την υπέρβαση των διαστάσεων του τοπικισμού, υπονοεί την ένταξη σε δίκτυα , την ανάπτυξη σχέσεων συνεργασίας και επικοινωνίας. Ως προς το καθεαυτό περιεχόμενό τους  οι πολιτιστικές διαδρομές αποτελούν πραγματικές, χαραγμένες στον χώρο διαδρομές[15] που καλείται ο επισκέπτης να ακολουθήσει,  ή συμβολικές που είναι χαραγμένες στον κόσμο της εικονικής πραγματικότητας, στα βιβλία , σε βιντεοταινίες , φιλμς κλπ.

Στην Ελλάδα το ενδιαφέρον για δράσεις  και διαδρομές με πολιτιστικό περιεχόμενο[16]  που στόχευαν και στον μέσο επισκέπτη,  άρχισε στην ουσία μετά το 1993. Η σημαντικότερη δράση  ήταν αυτή που έγινε με το Επιχειρησιακό Υποπρόγραμμα «Πολιτισμός» του Β΄ Κ.Π.Σ. (1994 - 1999) και με το ενταγμένο πρόγραμμα «Τουρισμός–Πολιτισμός» που για την Ελλάδα  αποτέλεσε την πρώτη οργανωμένη και κεντρικά σχεδιασμένη προσπάθεια διαμόρφωσης μίας συγχρηματοδοτούμενης από την Ε.Ε. διαρθρωτικής παρέμβασης στον τομέα του Πολιτισμού σε εθνικό επίπεδο.  Αυτή η δράση είχε ως στόχο να φέρει κοντά τον πολιτισμό με την οικονομία, να καταστήσει μάλλον τον πολιτισμό μοχλό  ανάπτυξης σχέσεων επικοινωνίας και διαλόγου μεταξύ  των λαών και των πολιτών  της Ευρώπης και μοχλό οικονομικής ανάπτυξης σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο[17]. Ειδικότερα το προαναφερόμενο πρόγραμμα στόχευε στη βελτίωση και ενίσχυση του πολιτιστικού τουριστικού προϊόντος και στην τόνωση της οικονομικής δραστηριότητας μέσω της αξιοποίησης, αναβάθμισης και ορθολογικής διαχείρισης των πολιτιστικών υποδομών και δραστηριοτήτων. Στα πλαίσια αυτά προωθήθηκαν καταρχήν δράσεις αποκατάστασης και προβολής μνημείων και αρχαιολογικών χώρων  ( Δελφοί, Ολυμπία κ.λπ) ενώ παράλληλα αναπτύχθηκαν  οι υποδομές, οι υπηρεσίες και τα παρεχόμενα πολιτιστικά αγαθά, με στόχο την αύξηση της επισκεψιμότητας των αρχαιολογικών χώρων, των μουσείων, των μνημείων ευρύτερα της πολιτισμικής κληρονομιάς. Ενθαρρύνθηκαν επίσης πρωτοβουλίες τοπικών κυρίως φορέων για προγράμματα πολιτιστικού τουρισμού ( π.χ. το Δίκτυο Μουσείων  με πρωτοβουλία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης ( στην περιφέρεια Πελοποννήσου), το Πολιτιστικό Οδοιπορικό του ΕΙΕ ( εκθέσεις, μορφωτικές εκδρομές, επιστημονικές συναντήσεις ) . Αντίστοιχους στόχους είχαν και οι επόμενες συναφείς δράσεις[18] . Αυτή η σύζευξη της πολιτισμικής κληρονομιάς με την τοπική / περιφερειακή ανάπτυξη και με τις νέες τάσεις τουριστικής πολιτικής[19], μπορεί πράγματι να πραγματοποιηθεί με επιτυχή τρόπο και μέσα από δράσεις όπως  αυτές των πολιτιστικών διαδρομών. Διαδρομών όμως που θα αναδεικνύουν  τα μνημεία του παρελθόντος σε τόπους μνήμης,  σε τόπους παιδείας και επικοινωνίας, σε έναυσμα εν τέλει για ανατροφοδότηση του πολιτισμού και της πολιτισμικής δράσης στο παρόν.  Και βεβαίως σε καθοριστικούς παράγοντες άρσης της απομόνωσης του τόπου και επίσης σε μοχλούς της επιχειρούμενης τοπικής, αειφόρας ανάπτυξης[20]. Οι τουριστικά αξιοποιήσιμες πολιτιστικές διαδρομές φέρνουν οικονομικούς πόρους γενικότερα αλλά και πόρους για την κάλυψη δαπανών  για την προστασία , την έρευνα και  την ανάδειξη της ίδιας της πολιτισμικής κληρονομιάς. Χωρίς πόρους  δε γίνεται σωστή προστασία και αξιοποίηση της πολιτισμικής κληρονομιάς, δε γίνεται πολιτισμική αναπαραγωγή αναγκαία για το παρόν και το μέλλον της κοινωνίας.  Προς αυτήν την κατεύθυνση βρίσκεται και η πρότασή μου για τη χάραξη κάποιων πολιτιστικών διαδρομών στην περιοχή.  Επισημαίνεται καταρχήν ότι η «πολιτιστική διαδρομή» διαφέρει από αυτή της περιήγησης.  Η πολιτιστική διαδρομή προσκαλεί τον επισκέπτη να ακολουθεί   μια νοερή διαδρομή στον τόπο   και στο χρόνο που   συνδέει , συσχετίζει και  εντάσσει τα διάφορα  αλληλένδετα  στοιχεία  στα πλαίσια του κεντρικού  θέματος, που προσκαλεί  ταυτόχρονα σε διαδοχική ανακάλυψη της ιστορικής και σύγχρονης κοινωνικής ζωής και κουλτούρας. Στην παρούσα δε πρόταση θεωρείται ως προϋπόθεση η διεπιστημονική και πολυεπιστημονική προσέγγιση και κυρίως η αντιμετώπιση των «μνημείων» του παρελθόντος  αφενός ως υλικών τεκμηρίων μιας συγκεκριμένης περιόδου και αφετέρου   ως δυναμικών  πεδίων  δράσης και  ως «οιωνοί υποκειμένων»    που συμμετέχουν στην ιστορική  διαδικασία συγκρότησης  των διάφορων και διαφορετικών  κοινωνικών και πολιτισμικών ταυτοτήτων του τόπου,  σε πεδία τέλος συνάντησης και σύγκρουσης ποικίλων λόγων , ιδεολογιών και συλλογικών αναπαραστάσεων που αφορούν τόσο το παρελθόν όσο και το παρόν.  Σε αυτά τα πλαίσια τα «μνημεία»  /πολιτισμικοί τόποι προβάλλουν την αντίληψη του βιωμένου, κοινωνικού[21] χώρου ( που αποτελεί προϊόν πραγματικοτήτων με διαφορετικές,  ιστορικές και κοινωνικές καταβολές)  προσεγγίζονται ως τόποι  πολλών ‘ιστοριών’ με εύπλαστο και διαπραγματεύσιμο περιεχόμενο, ως πεδία συνάντησης και σύγκρουσης ποικίλων λόγων ιδεολογιών ( επίσημων και ανεπίσημων, κυρίαρχων /λαϊκών κλπ) και ταυτοτήτων που αφορούν τόσο το παρελθόν όσο και το παρόν. Τα παραπάνω αποτελούν την άλλη όψη της ιστορίας τους  και της διαλεκτικής  σχέσης τους με τον καθημερινό άνθρωπο και αυτή η όψη  έχει μείζονα σημασία για την συνολική κατανόηση του παρελθόντος και του παρόντος.

Βασιζόμενοι στην ως τώρα ιστορική, αρχαιολογική, λαογραφική ευρύτερα εθνογραφική έρευνα και λαμβάνοντας υπόψη το κριτήριο των πολιτιστικών υποδομών, της προσβασιμότητας και επισκεψιμότητας του πολιτισμικού χώρου,  προτείνεται τελειώς ενδεικτικά η χάραξη των παρακάτω πολιτιστικών και πολιτισμικών διαδρομών.

Διαδρομές Ιερότητας : Α. Μία διαδρομή θα μπορούσε να έχει ως κεντρικό θέμα τη λατρεία της θεάς Άρτεμης, της θεάς του αγροτικού κόσμου[22] (Αγραία, Αγροτέρα, Λαφρία)

Β)Διαδρομές  της λατρείας της  Παναγίας που ενώνει τον αρχαιοελληνικό και χριστιανικό κόσμο. Η εμφάνιση  και η αργή διάδοση της νέας θρησκείας, της χριστιανικής θα πρέπει να υποθέσουμε ότι διαμόρφωνε  με τη σειρά της αθόρυβα μια νέα πραγματικότητα στη Αιτωλία και γενικότερα στη Δυτική Στερεά Ελλάδα , ειδικότερα από τον 2ο μ.Χ. αιώνα. . Διαπιστώνεται ότι στα παράλια και στην πεδινή κυρίως ζώνη αρχίζει να αναπτύσσεται μια καινούρια ζωή και οι κάτοικοι πάνω στα παλιά ιερά της αρχαίας θρησκείας κτίζουν τα νέα τους χριστιανικά ιερά[23]. Αυτά τα παλαιοχριστιανικά για μας μνημεία, που είναι συνδεδεμένα με αστικά συμφραζόμενα  αν και έμειναν έξω από την αρχαιολογική έρευνα σχεδόν στο σύνολό τους ( 23 περίπου παλαιοχριστιανικές βασιλικές σε όλο το νομό)  τεκμηριώνουν μια τάση επανακαθίδρυσης της αστεακότητας ( βλ. βασιλική Ναυπάκτου, βασιλική Φοινικιάς Μεσολογγίου, κάτω από τα τείχη της Νέας Πλευρώνας, βασιλική της Κάτω βασιλικής , Παναξιώτισσας,  βασιλική Τριμητού , Μάστρου, Κάστρου Παραβόλας, Γουριάς). Αρκετοί από τους παραπάνω ναούς διασώζουν τα μορφολογικά χαρακτηριστικά της μέσης βυζαντινής περιόδου και αυτό αποτελεί ένα δείγμα για τη συνεχιζόμενη κατοίκηση μερικών περιοχών και την ανάπτυξη πόλεων και οικισμών με κάποια σημαντική δραστηριότητα.  

Διαδρομές αστεακότητας ( Μακύνεια, Καλυδώνα, Πλευρώνα, Στράτος, Θέρμο ). Εδώ θα μπορούσε να ενταχθεί και η Διαδρομή των θεατρικών οικοδομημάτων ( Μακύνειας, Πλευρώνας, Οινιάδων, Στράτου).

Διαδρομές στα  Κάστρα και στους Καστρινούς   Μύθους και παραμύθια[24]. Ακολουθώντας το χερσαίο οδικό δίκτυο του παρελθόντος το οποίο ήδη η ιστορική και αρχαιολογική έρευνα έχει αναδείξει[25] ή και  το σύγχρονο οδικό δίκτυο  μπορούν να χαραχθούν δύο τουλάχιστον πολιτιστικές διαδρομές που θα έχουν ως κεντρικό θέμα τα κάστρα και τις προφορικές, λαϊκές  αφηγήσεις γι’ αυτά και τον κόσμο τους.   Ενδεικτικά σημειώνεται ότι αυτές μπορούν να ξεκινούν και οι δύο από το κάστρο της Ναυπάκτου,  να  οδηγούν στη συνέχεια στο κάστρο του Αντιρρίου, να  συνεχίζουν προς το κάστρο της κυρά Ρήνης ( Αρχαίας Πλευρώνας ) και του παραμυθιού για αυτήν και για τον έρωτά της προς τον βασιλιά Ανήλιαγο (ένα φεστιβάλ παραμυθιού και προφορικής αφήγησης με πλούσια επίσης οπτικοακουστικά μέσα θα μπορούσε επίσης να πλαισιώνει σε συγκεκριμένο χρόνο την πολιτιστική διαδρομή), να οδηγούν προς  το Τριτόκαστρο ( της αρχαίας πόλης των Οινιάδων) και του καταδικασμένο σε θάνατο  βασιλιά Ανήλιαγο αν τον έβλεπε το φως της μέρας. Μια επί μέρους διαδρομή θα μπορούσε να οδηγεί  στο φρούριο του Αγγελόκαστρου, του κάστρου που η λαϊκή παράδοση το πλαισίωσε με θρύλους και λαϊκές παραδόσεις που αναφέρονταν σε βυζαντινές αρχόντισσες, σε σχέσεις τους με Τούρκους κλπ.   Στη συνέχεια η μία διαδρομή[26] κατευθύνεται προς τον Αστακό  και μια άλλη προς την Τριχωνίδα όπου και οι δύο συναντούν και οι δύο και φρούρια σημαντικά, ιστορία δηλαδή και συλλογική μνήμη που  στην πορεία του χρόνου θα πρέπει να υποθέσουμε ότι ανακαλούνταν επιλεκτικά  και ενεργοποιούνταν υπό διάφορες μορφές για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες του εκάστοτε παρόντος  ή ως μνήμη, ιστορίες και παραδόσεις να  συμβάλλουν  στη συγκρότηση των  πολιτισμικών ταυτοτήτων των ομάδων , των εθνοτήτων, των κοινωνικών συνόλων που μοιράζονταν τον τόπο.  Αναλυτικότερα από το δρόμο προς τον Αστακό και ανάμεσα στη πεδιάδα και τον   ορεινό όγκο  του Ξηρομέρου, η πολιτιστική διαδρομή φτάνει  στο Βυζαντινό κάστρο Βάρνατσας, στο κάστρο του Αετού,  στο φρούριο προς την πεδιάδα  της Αλυζίας , στο κάστρο του Δραγαμέστου και  συνεχίζοντας στο κάστρο του Αγίου Γεωργίου και της Νέας Πλαγιάς. Από εκεί η διαδρομή μπορεί να φτάσει στο κάστρο του Ακτίου και να έχει ως  τελικό προορισμό το επιβλητικό κάστρο της Βόνιτσας. Η διαδρομή προς την Τριχωνίδα μπορεί να περιλαμβάνει το κάστρο του  Βουκάτιου(κάστρο Παραβόλας) και το μεσαιωνικό φρούριο του Βλοχού  ( αρχαία ακρόπολη Θεστιέων), ως ενδιάμεσο σταθμό την αρχαία Στράτο με τις οχυρώσεις και τα άλλα στοιχεία της, το κάστρο Βάλτου και του Εμπεσού. Τελικός προορισμός κι εδώ το κάστρο της Βόνιτσας. Οι δύο πολιτιστικές διαδρομές πλαισιωμένες και από άλλα πολιτιστικά στοιχεία που περιβάλλουν το κεντρικό θέμα των κάστρων , των μύθων τους και των παραμυθιών τους,  ολοκληρώνονται με την πολιτισμική περιδιάβαση της  διαδρομής της άλλης  κατεύθυνσης.

Κλείνοντας σημειώνεται ότι οι βασικοί συντελεστές  για την χάραξη και την πραγμάτωση  των προαναφερόμενων διαδρομών διαλόγου, επικοινωνίας αλλά  και ανάπτυξης πρέπει να είναι α) οι αρμόδιες αρχαιολογικές υπηρεσίες,  οι επιστήμονες και οι ειδικοί που θα   χαράξουν τους δρόμους με βάση την ιστορική, αρχαιολογική έρευνα , θα εγγράψουν πάνω τους τα νοηματικά περιεχόμενα του παρελθόντος και του παρόντος, που πιστοποιούν  την ταυτότητα της πολιτιστικής διαδρομής στο χρόνο και τον τόπο και  καθιστούν το πολιτιστικό παρελθόν ζωντανό, που θα εντάξουν τέλος την  προτεινόμενη πολιτιστική διαδρομή με προσοχή στις σύγχρονες τουριστικές πρακτικές  και β)  οι Πολιτικές, Διοικητικές Τοπικές και περιφερειακές Αρχές που πρέπει να αγκαλιάσουν το επιστημονικό εγχείρημα, να προχωρήσουν με την συνδρομή και των πρώτων στην προβολή τους, στην υλοποίηση, τους,  στη διαχείρισή τους εν τω συνόλω.  γ)Άλλοι  Φορείς, όπως τα επιμελητήρια, πολιτιστικοί σύλλογοι,  Επιχειρήσεις συνδεόμενες με τον τουρισμό,  να υιοθετήσουν και να εντάξουν αυτές τις διαδρομές, στις δράσεις τους  ενώ τα ΜΜΕ να συμβάλλουν στην ενημέρωση και στην ευαισθητοποίηση του κοινού . Σημειώνεται επίσης ότι μόνο με τον σεβασμό απέναντι στην ιστορία και στη συλλογική μνήμη του τόπου και με την αναγνώριση και αξιοποίηση της πολιτισμικής ταυτότητας και δυναμικής του εκ μέρους των ιθυνόντων και των συντελεστών χάραξης και υλοποίησης των διαδρομών μπορούν να επιτευχθούν οι στόχοι τους.

 

Κ. Μπάδα


 

 

KEIMENA:

Κείμενα Ιστορίας
Πρόσωπα & Πράγματα
Πεζογραφία
Ποίηση
Παραδόσεις & Έθιμα
Ταξιδεύοντας
Index....
Πρόσωπα & Πράγματα

Κ. Στεργιόπουλου:  "Η Κινέζικη ποίηση και η περίπτωση του Π. Δήμα"

Κ. Τριανταφυλλίδη: "Ο Κ. Χατζόπουλος και το πνεύμα της μουσικής"

Κωνσταντίνα Μπάδα: "Οι καπνεργάτριες του Αγρινίου"

Γεωρ. Μεταλληνού: "Κοσμάς ο Αιτωλός"

Γιάννη Βλασόπουλου: "Κ. Χατζόπουλος,  ως δικηγόρος Αγρινίου"

Μάρκου Γκιόλια: "Κωνσταντίνος Χατζόπουλος"

Γιάννη Βλασόπουλου: "Πέτρου Δήμα: Ολίγο φως και μακρινό..."

Γιάννη Βλασόπουλου: "Η ελευθερία του λόγου..."

Ντίνου Χριστιανόπουλου: "Ένα περιστατικό με τον Θανάση Κυριαζή"

Έρη Σταυροπούλου: Όψεις του γενεθλίου τόπου στη λογοτεχνία του Κ. Χατζόπουλου

Χρυσούλας Σπυρέλη: ΑΘ. Γ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ, Ένας Ρουμελιώτης ποιητής του Μεσοπολέμου

Γιάννη Βλασόπουλου: Η θεατρική performance και η Κάτια Γέρου

Κώστα Τριανταφυλλίδη: "Η Ποίηση της πέτρας"

Γερ. Παπατρέχα: Ο βελανιδώνας Ξηρομέρου

Μεταξούλας Μανικάρου: Τα "Αιτωλικά Γράμματα" και ο Μάρκος Γκιόλιας

Χρυσούλα Σπυρέλη: Θ. Παπαθανασόπουλος Αγρίνιο 1948

Χρυσούλας Σπυρέλη: Ο Χρήστος Τζούλης και το περιοδικό Διαλεκτική στο Αγρίνιο (πρώτη περίοδος)

Χρυσούλας Σπυρέλη: Ο Ποιητής Γιάννης Νικάνθης (Γιάννης Κουφός) 

Ν. Μαλιάρα: Όταν ο Μανώλης Καλομοίρης μελοποιεί Κωνσταντίνο Χατζόπουλο

Οι παραπομπές του διπλανού κειμένου:

[1] Για τον όρο πολιτισμική κληρονομιά και το περιεχόμενό του, για  τα εθνικά νομοθετικά πλαίσια, προστασίας  των  πολιτισμικών αγαθών , κυκλοφορίας τους ως εμπορευμάτων στην Ε.Ε αλλά και εξαίρεσης ορισμένων πολιτισμικών αγαθών ως προστατευόμενων  εθνικών θησαυρών  βλ. Δάφνη Βουδούρη , Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς στην προοπτική της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς, Αθήνα : Ελληνικό Κέντρο Ευρωπαϊκών Μελετών- Εκδόσεις Παπαζήση, 1992, σ. 18 – 19,  24– 68. Επίσης για την έννοια της πολιτισμικής κληρονομιάς και για τη σημασία της για την ελληνική εθνική ταυτότητα και για την υπερεθνική Ενωμένη Ευρώπη βλ. Ελευθερία Δέλτσου, «Η «πολιτισμική κληρονομιά» στο παρόν και στο μέλλον: Αντιλήψεις και πρακτικές ενός εθνικού παρελθόντος και ενός ευρωπαϊκού μέλλοντος», στο: Επιστημονικό Συμπόσιο, Το παρόν του παρελθόντος. Ιστορία, λαογραφία, Κοινωνική Ανθρωπολογία ( 19 – 21 Απριλίου 2002), Αθήνα,  Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, 2004,  σ .209 – 231. Βλ. και το νέο Νομικό πλαίσιο ( Ν. 3028/2002) σχετικά με  την προστασία της πολιτισμικής κληρονομιάς , τη διεύρυνση του περιεχομένου της έννοιας  των προστατευόμενων αγαθών και κυρίως με τη νέα αντίληψη σχετικά με την ανάδειξη και την ένταξη αυτής της κληρονομιάς στη σύγχρονη κοινωνική ζωή ( αρθ.3).

[2] Για τις ψηφιακές δράσεις του Υπουργείου Πολιτισμού στην κοινωνία της πληροφορίας βλ. ενδεικτικά Στέφανος Κόλιας, Εθνικός ιστός πολιτισμικής γνώσης , Τετράδια Πολιτισμού, τευχ. 1( 2007), σ. 7 – 15. τελευταία το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού πλέον προβάλλει ψηφιακά αρκετές συλλογές πολιτισμικού πλούτου που έχουν ενταχθεί στα έργα MICHAEL και MICHAEL Plus (Multilingual Inventory of Cultural Heritage in Europe)  που χρηματοδοτήθηκαν από το Πρόγραμμα eTen της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με σκοπό τη δημιουργία μίας νέας υπηρεσίας για την Ευρωπαϊκή πολιτιστική κληρονομιά. Μέσω της προαναφερόμενης πολύγλωσσης διαδικτυακής πύλης (MICHAEL) το κοινό μπορεί να ανακαλύπτει και να μελετά το ψηφιακό υλικό της Ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς (http://www.michael-culture.org/el/).

[3] Βλ. Ν. 1270/1982 και 1416/1984 και την επακολουθήσασα κωδικοποίηση του 1985 (Π.Δ. 76/1985 )όπου αναφέρονται οι σχετικές με πολιτισμικά και πολιτιστικά  θέματα αρμοδιότητες των Τοπικών Αυτοδιοικήσεων: Π.Χ.αρθ.24 Π.Δ.78/1985 αρθ.παρ. δ: Η ίδρυση και η φροντίδα για τη λειτουργία πολιτιστικών και πνευματικών κέντρων (βιβλιοθηκών, μουσείων, Πινακοθηκών, φιλαρμονικών, θεάτρων). Με τον Ν. 2218/1994 που εισάγει στη Ελλάδα το θεσμό του δεύτερου βαθμού τοπικής αυτοδιοίκησης – («Ίδρυση Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης, τροποποίησης διατάξεων για την πρωτοβάθμια αυτοδιοίκηση και την περιφέρεια και άλλες διατάξεις") ενισχύονται και διευρύνονται οι αρμοδιότητες των ΟΤΑ για τα θέματα του πολιτισμού και πολιτισμικής κληρονομιάς  ενώ εμπλέκονται και οι Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις. Με τον Νέο Κώδικα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Νόμος 3463 (ΦΕΚ 114 Α / 8-6-2006),  οι Επιχειρήσεις που σχετίζονταν με θέματα του Πολιτισμού μετατράπηκαν σε Δημοτικές ή Κοινοτικές Κοινωφελείς Επιχειρήσεις ΟΤΑ ( αρθρ..252, παραγρ.1 και 4).  Αυτή η εξέλιξη δεν λειτουργεί απαραίτητα και υπέρ του  πολιτισμού και της σύγχρονης αναπαραγωγής του καθώς  δείχνει ότι ο πολιτισμός αντιμετωπίζεται περισσότερο ως διαχειρίσιμο «εμπόρευμα» σε μια ανοιχτή αγορά γι΄αυτό και πολύς λόγος γίνεται για το πολιτιστικό μάρκετιγκ. 

[4]Ήδη από τη δεκαετία του 70 η σύγχρονη όψη της τοπικότητας και του συστατικού επομένως στοιχείου της , της παράδοσης , της «πολιτισμικής κληρονομιάς» ή του τοπικού πολιτισμού  έχει πάρει μια πολιτική διάσταση.  Στη δεκαετία ειδικότερα του ΄80 η πολιτιστική πολιτική εμφανίζεται περισσότερο αποκεντρωτική, στοχεύοντας στην ανάπτυξη  των  τοπικών πολιτισμικών σημαινόντων της περιφέρειας.  Η ανάπτυξη δε των πολιτιστικών  υποδομών και η προώθηση πολιτιστικών δράσεων της περιφέρειας ενισχύεται με αναπτυξιακά ευρωπαϊκά και εθνικά  προγράμματα.  Γενικότερα βλ. Ελευθ. Δέλτσου, όπ.,σσ. 215 – 217.

 [5] Ray Ch., “ Culture, intellectual property and territorial rural development”, Sociologia Ruralis, 38 ( 1998), pp. 3- 20.

[6] Στην Ελλάδα βέβαια οι προαναφερόμενες πολιτικές της ανάδειξης της πολιτισμικής ετερότητας στο χρόνο και στον τόπο πραγματώνονται  με εντάσεις  και αντιθέσεις εφόσον έχουν να αντιστρατευτούν την προ πολλού και με ιδιαίτερη ένταση εφαρμοσμένη πολιτική της   πολιτισμικής ομογενοποίησης  και της πολιτισμικής τρισχιλιετούς  συνέχειας.

[7] Για την πορεία εξέλιξης του μαζικού τουρισμού βλ. συνοπτικά, Βασιλική Γαλάνη _ Μουτάφη, Έρευνες για τον τουρισμό στην Ελλάδα και στην Κύπρο. Μία ανθρωπολογική προσέγγιση , Αθήνα, Προπομπός  2002, σσ. 81 – 103 όπου και η παρουσίαση της σχετικής βιβλιογραφίας.

[8] Για τις  ανθρωπολογικές , διεπιστημονικές σε κάποιες περιπτώσεις  προσεγγίσεις του  τουρισμού και των μορφών του,  για τις συνδέσεις των τοπικών κοινωνιών με τον τουρίστα,   τις «αντιδράσεις» , τις τουριστικές αναπαραστάσεις και  τις συναντήσεις των μεν με  τους δε  βλ. συνοπτικά, Βασιλική Γαλάνη _ Μουτάφη, Έρευνες για τον τουρισμό στην Ελλάδα και στην Κύπρο. Μία ανθρωπολογική προσέγγιση , Αθήνα, Προπομπός  2002, όπου και μια γενική βιβλιογραφική επισκόπηση.

[9] Βλ. ενδεικτικά Bob McKercher and Hilary Du Cros,  Cultural Tourism: The Partnership Between Tourism and Cultural Heritage Management,  London, Routledge,  2002, Greg Richards, Cultural Tourism: Global And Local Perspectives , London, Routledge 2006

 [10] Βλ. Ενδεικτικά Σ. Χτούρης, «Πολιτισμός και τουρισμός: Ο τουρισμός ως δίκτυο παραγωγής βιωμάτων», Σύγχρονα Θέματα 55 (1995), σ. 48 – 56.

[11] Πβ. Βασιλική Γαλάνη _ Μουτάφη, ό.π., σ. 45 – 48.

[12] Γενικότερα βλ. Γενικότερα βλ. Κόνσολα Ντόρα, Πολιτιστική δραστηριότητα και κρατική πολιτική στην Ελλάδα: Η περιφερειακή διάσταση, Αθήνα, Παπαζήση,1990

[13] Όπως σημειώνεται ένας στόχος που υπάρχει και στο καταστατικό   της ίδρυσής του ( 1949)  είναι  «Η συλλογική συνειδητοποίηση των σημαντικών πολιτιστικών τόπων στην Eυρώπη και η ενσωμάτωσής τους στον πολιτισμό της αναψυχής» . Γενικότερα το πλαίσιο δράσης του Συμβουλίου της Ευρώπης έχει επεκταθεί σε δράσεις που έχουν σχέση με τις  νέες τεχνολογίες  για την ενίσχυση της  πολιτιστικής συνεργασίας και επικοινωνίας β) η συνοχή και η πολιτιστική πολυμορφία, γ) η τεχνική συνεργασία .

[14] Διάφορες δράσεις στοχεύουν προς αυτήν την κατεύθυνση. Π.χ οι Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής κληρονομιάς. Το τρέχον έτος  αποτελεί το 14ο έτος   που  η Ελλάδα συμμετέχει  με πλήθος πολιτιστικών δραστηριοτήτων και διαδρομών πολιτισμού  σε αυτήν την ευρωπαϊκή πολιτιστική εκδήλωση. Αναφέρεται ενδεικτικά ότι  το 2007 το κεντρικό θέμα ήταν η κατοικία, η ιστορική  πολιτισμική της πορεία στο χρόνο και στον τόπο.  Σε  99 σημεία της Ελλάδας είχαν αναδειχθεί  διαφορετικές διαδρομές των οικείων ιστοριών της κατοικίας και προσκαλούσαν τον επισκέπτη   σε ανακάλυψη της κοινωνικής και πολιτισμικής ιστορίας και ανθρωπολογίας του «οίκου» από την αρχαιότητα έως σήμερα.

 [15] Cultural routes, http://culture.coe.fr Από τις χαραγμένες και σημαντικές διαδρομές πολιτιστικού τουρισμού που συγκεντρώνουν μεγάλο αριθμό επισκεπτών , με σημαντικά οφέλη για την τοπική ανάπτυξη, αναφέρω  αυτήν των δρόμων των προσκυνητών του προσκυνήματος του Αγίου  Ιακώβου  της Compostele, στην Ισπανία ή των διαδρομών των μοναχικών ταγμάτων στη Δυτική Ευρώπη,  τους  δρόμους  του μεταξιού, ( Από Ανατολή σε Δύση),   που σημαίνει την παρακολούθηση της παράλληλης κυκλοφορίας  τεχνικών, τέχνης, ιδεών, θρησκειών, και στις διασταυρώσεις τους τη συνάντηση των παλιών πολιτισμών). Η διαδρομή έγινε υπό την ευθύνη της Ουνέσκο και απαίτησε τη συνεργασία 30 χωρών, τριών ηπείρων , 1000 επιστημόνων και λογίων καλλιτεχνών, τεχνικών κλπ για να χαραχθούν οι θαλάσσιες, οι χερσαίες και της στέπας διαδρομές ). Αναφέρω επίσης  τους δρόμους της ιστορίας και της επιρροής Λαών του παρελθόντος, όπως των  Κελτών, των Βικιγκς κλπ), τη διαδρομή της αγροτικής κατοικίας και της αρχιτεκτονικής χωρίς σύνορα. Η τεκμηρίωση βέβαια των πολιτιστικών διαδρομών, γίνεται από ομάδες εργασίας από διαφορετικές χώρες και  βασίζεται στην συνεχιζόμενη επιστημονική έρευνα.

[16] Unesco, Guide pratique de la Décennie mondiale du dévelopment  culturel 1988 – 1997, Paris 1987..Βλ. επίσης και τα επόμενα σχέδια κοινοτικής δράσης και αποφάσεις όπως 1993/C, 128.09, 1994/C,122/07.  Επίσης, Commission of the European  Communities (1992)  «Towards Sustainability. A European Community program of   policy action to the environment and sustainable development», COM  ,23 Final BrusselsΓενικότερα βλ .Σ. Αυγερινού –Κολώνια, «Πολιτιστικές τουριστικές διαδρομές. Δρόμοι διαλόγου και ανάπτυξης», στο: «Τουρισμός: Κοινωνικές ταυτότητες και χώρος», Σύγχρονα Θέματα 1995, σσ. 104-111.

 [17] Γενικότερα Κομίλης Π., «Τουριστική πολιτική και περιοχές ολοκληρωμένης τουριστικής ανάπτυξης», Σύγχρονα Θέματα 55 (1995 ), σσ. 77 – 80, Κοκκώσης Χ., «Τουρισμός και βιώσιμη ανάπτυξη», Σύγχρονα Θέματα, 55 ( 1995 ), σσ. 21 – 27.

[18] Και το νέο επίσης πρόγραμμα Πολιτισμός  2007-2013 κινείται προς την ίδια κατεύθυνση.   Επιδιώκει,  μεταξύ των άλλων, «την ανάδειξη του πολιτιστικού χώρου ο οποίος είναι κοινός για τους ευρωπαίους και βασίζεται στην κοινή πολιτιστική κληρονομιά, μέσω της ανάπτυξης συνεργατικών δραστηριοτήτων μεταξύ πολιτιστικών παραγόντων από επιλέξιμες χώρες με σκοπό να ενθαρρύνει τη δημιουργία ευρωπαϊκής ιθαγένειας».

 [19] Πχ. Βλ. την συνάντηση που οργάνωσε το ΙCΟΜΟΣ και το ΤΕΕ στην Αθήνα με θέμα «Τουρισμός και μνημεία».

[20] Πριν από χρόνια  και στα πλαίσια του ευρωπαϊκού προγράμματος για την ενίσχυση της Συνεργασίας των Πανεπιστημίων  είχα την ευκαιρία να συμμετάσχω σε ένα πρόγραμμα που είχε τον γενικό τίτλο «Κοινή πολιτισμική κληρονομιά, πολιτιστικός τουρισμός και βιώσιμη ανάπτυξη. Συνεργάστηκαν επτά πανεπιστήμια   που  είχαν ως στόχο να μελετήσουν τον πολιτισμό γύρω από τα προϊόντα του κρασιού και της ελιάς, και να χαράξουν πολιτιστικές διαδρομές  που θα μπορούσαν να είναι και τουριστικά αξιοποιήσιμες. Το προαναφερόμενο πρόγραμμα διαπανεπιστημιακής συνεργασίας και πολλά άλλα ακόμα εντάσσονταν στην  λογική που υπηρετεί την ιδέα της ανάδειξης των κοινών στοιχείων της ευρωπαϊκής κουλτούρας και την ιδέα αναγνώρισης και της συνειδητοποίησης της ιδιαίτερης πολιτισμικής ταυτότητας κάθε λαού, την ανάγκη της προστασίας αυτής της κληρονομιάς  και την αποτελεσματική  συνεργασία για την  προστασία και την ορθολογική αξιοποίηση των  φυσικών και πολιτιστικών πόρων .  Το πανεπιστήμιο του Regensburg με τη συνεργασία πολλών επιστημόνων ιστορικών – αρχαιολόγων, οικονομολόγων, γεωγράφων κλπ, χάραξε μια πολιτισμική διαδρομή που είχε τον τίτλο « Via Danoubia», όπου  αποτύπωνε με τεκμηριωμένο τρόπο,  τις ιστορικές και πολιτισμικές διαδρομές των ανθρώπων και των εμπορευμάτων, των πολιτισμικών αγαθών  που έπαιρναν τον δρόμο του Δούναβη, στη διάρκεια κάποιων αιώνων.  Το όλο εγχείρημα σε αυτήν την περιοχή της Βαυαρίας το υποστήριζαν οι τοπικές αρχές , οι τουριστικοί πράκτορες, τα μέσα ενημέρωσης, οι ξενοδόχοι, και είχαν προετοιμάσει ένα πλάνο υλοποίησης, Σήμερα  αυτή η διαδρομή έχει προκαλέσει το ενδιαφέρον,  εσωτερικών κυρίως επισκεπτών και έχει αυξηθεί σημαντικά η τουριστική κίνηση στην περιοχή με θετικές επιπτώσεις σε πολλά επίπεδα. Για τις  χαραγμένες πολιτιστικές διαδρομές που  έχουν δημοσιευτεί βλ. Schmude Jurgen and Trono Anna (eds), Routes for tourism and culture. Some examples for creating thematic routes from Italy, Greece, Portugal and Germany”, Beitrage zur wirtschaftsgeographie Regenburg 5 (2003).  Ειδικότερα για την Ήπειρο βλ. Konstantina Bada,  “Cultural wine routes in Epirus: dialogue and development routes”. In: Schmude Jurgen and Trono Anna (eds), “Routes for tourism and culture”, ό.π.,  σσ. 85-99.

 [21] Για τις βασικές αντιλήψεις του χώρου (μνημειοποιημένος χώρος/κοινωνικός χώρος), για τους παραγωγούς επίσης και καταναλωτές αυτών των διαφορετικών και αντιθετικών αντιλήψεων και σημασιών τους   βλ. ενδεικτικά  M. Herzfeld, A place in History: Social and Monumental Time in a Cretan Town, Princeton University Press, 1991, Ρωξάνη Καυταντζόγλου, Στη σκιά του ιερού βράχου. Τόπος και μνήμη στα Αναφιώτικα , Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα 1999. Οι προαναφερόμενες έρευνες, όπως και αρκετές άλλες  δείχνουν ότι τα δρώντα και κοινωνικά υποκείμενα ακουμπώντας σε αυτήν την αντίληψη του βιωμένου κοινωνικού χώρου,  μετατρέπουν ακόμα και τον μνημειοποιημένο χώρο,   σε οικείο μνημονικό τόπο, σε πεδίο και πλαίσιο συγκρότησης και παγίωσης της συλλογικής μνήμης του τόπου και συχνά αντιπαραθέτουν ή δίνουν άλλα νοήματα και σημασίες, άλλες χρήσεις και λειτουργίες «στα πολιτισμικά μνημεία» από αυτές που έχει αποδώσει» η επίσημη κουλτούρα και ιδεολογία και οι εκφραστές της. .

[22] Βλ. Λάζαρος Κολόνας , Τα αγροτικά ιερά της Αιτωλοακαρνανίας, Πρακτικά  Β΄Διεθνές Ιστορικό και Αρχαιολογικό Συνέδριο Αιτωλαακαρανίας, Αγρίνιο 2004,  Ίφιτος)

 [23] Αθαν. Δ.  Παλιούρας, Βυζαντινή Αιτωλοακαρνανία. Συμβολή στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή Τέχνη, β.εκδ.,  Αγρίνιο, Ίφιτος  2004.

[24] Η Αρχαία Πλευρώνα, που στην  παράδοση διατηρήθηκε και ως κάστρο της κυρα - Ρήνης. Η κυρα - Ρήνη ήταν θυγατέρα του αυτοκράτορα Αλεξίου Παλαιολόγου, σύζυγος του αυτοκράτορα Ανδρόνικου. Το  παραμύθι του βασιλιά Ανήλιαγου συνδέει  την κυρά Ρήνα με τον βασιλιά Ανήλιαγο που τον οδηγεί στο θάνατο από τον μεγάλο έρωτά της προς αυτόν. Άλλες ιστορίες και αφηγήσεις συνδέουν το κάστρο με πολλά πλούτη και ανθρώπινες δοκιμασίες. Οι ντόπιοι π.χ.  έχουν ακούσει ότι στα ερείπια της πόλης υπάρχουν κρυμμένα τρία μεγάλα κιβώτια, από τα οποία τα δύο είναι γεμάτα με χρυσάφι και το τρίτο με φίδια

[25] Αλεξανδροπούλου Σ. Κ., 1993, Νότια Αιτωλία .Το οδικό δίκτυο έως τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, Αθήνα 1993 

[26] Μια πρώτη πρόταση πολιτιστικών διαδρομών  περιέχει και ο τόμος « Η Αιτωλοακαρνανία και τα μνημεία της» που εκδόθηκε με την ευθύνη της Αρχαιολογικής και Ιστορικής Εταιρείας Αγρινίου.

Νέα Εποχή © 2006 

Πρώτη σελίδα | Μνήμες | Εικόνες | Αξιοθέατα | Γειτονιές