Κώστα Τριανταφυλλίδη:

Κοινωνική και πνευματική αφύπνιση

(Βραχώρι 1880 -1940)

Κι αν άλλο πήρες όνομα θαμμένο στα βιβλία,

μ’ αρέσει το αρματολικό όνομά σου

To Αγρίνιο (πρ. Βραχώρι) -η ακμαία πόλη της δυτικής Στερεάς Ελλάδας- έχει ένα γεωγραφικό προνόμιο: κείται σε θέση επίκαιρη. Στην κορφή εύφορου κάμπου (του «Μεγάλου Αιτωλικού Πεδίου» των αρχαίων) και πάνω στη σπουδαία αρτηρία που ενώνει την Ήπειρο και τον Μοριά. Πλάι του απλώνουν τον καθρέφτη τους η βαθυγάλανη λίμνη Τριχωνίδα -η μεγαλύτερη της χώρας- και η λιπαρή Λυσιμαχία, ενώ δυτικά χαράσσει την ασημένια του γραμμή ο θρυλικός και πλουτοφόρος Ασπροπόταμος (Αχελώος). Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο που η πόλη υπήρξε ανέκαθεν το μήλον της Έριδος και σήμερα αποτελεί το οικονομικό και συγκοινωνιακό κέντρο της περιοχής.

Το Βραχώρι, όπως και ολόκληρη η χώρα, βγήκε από τον αγώνα της παλιγγενεσίας καθημαγμένο. Χάρη όμως στα πλεονεκτήματά του τα οικονομικά (ιδιαίτερα την παραγωγή και την επεξεργασία του καπνού), αλλά και τα άλλα του ζώπυρα, απέκτησε μια εντυπωσιακή ευρωστία και πέτυχε την κοινωνική και πνευματική του αφύπνιση.

Ο 19ος αιώνας υπήρξε για την πόλη (τώρα πια Αγρίνιο) ιστορικός. Σ’ αυτόν -ειδικότερα τις δύο τελευταίες δεκαετίες του- συντελείται ο βαθμιαίος μετασχηματισμός μιας αγροτικής κοινωνίας σε μικροαστική -συνακόλουθα η διεύρυνση των κοινωνικών και πνευματικών οριζόντων. Βασικοί παράγοντες αυτής της μεταλλαγής είναι: η οικονομική ευρωστία, η πληθυσμιακή ανανέωση και το επικοινωνιακό «άνοιγμα».

Ιδού μια εύγλωττη -και γραφική- περιγραφή της πόλης (1896):

«Μικραί αι οικοδομαί του Αγρίνιου και λίθινοι,  αλλά σχετικώς κομψαί και τινές μάλιστα τούτων αθηναϊκού σχεδίου, με προσόψεις ωραίας και με κήπους περί αυτός καλλιτεχνικούς. Τα κεντρικά του ’ Αγρίνιου καφενεία, εξ ων το εν και μετά τμήματος ζαχαροπλαστείου, ευρωπαϊκότερα καφενεία των  πρωτευουσών και εν πληθυσμώ και εν πολιτισμώ  πόλεων. Τρία ξενοδοχεία του ύπνου είναι όχι καλά, αλλ’ ούτε και κακά.

Δεν ευρίσκει τις εις τα ξενοδοχεία του Αγρίνιου καρφωτούς καναπέδες ή πολυελαίους πολυτελείς, κλίνας ευρωπαϊκός ή πολυάριθμον υπηρεσίαν. Κυριαρχεί εν αυτοίς η εγχώριος πάντοτε βιομηχανία, αλλά και τα δωμάτιά των είναι ευήλια και ευάερα και καθαριότης παρατηρείται άμεμπτος και η υπηρεσία παρέχεται εν αυτοίς προθύμως (...).

Εξέχουσα θέσιν κατέχει εν Αγρινίω το δικηγορικόν στοιχείον, από του κύκλου του οποίου χαράσσονται τα πρώτα βήματα της κοινωνικής προόδου, το προσωπικόν των υπαλλήλων του υποκαταστήματος της Εθνικής Τραπέζης, του Ταμείου, του Ειρηνοδικείου και οι αξιωματικοί του εδρεύοντος εκεί 1ου Τάγματος των Ευζώνων (...).

Τοιούτος λαός δεν είναι δυνατόν ή να προοδεύση. Λαός όστις σέβεται τους νόμους και τους εκτελεστός αυτών, είναι αδύνατον να υστερήση εν τω πολιτισμό» της ψυχής, ον επιδιώκουσι αι νεώτεραι επιστήμαι και τέχναι...».

(Εφημ. «Ο Νεολόγος» Πατρών, φ. 28.3.1986).

Η κοινωνική αφύπνιση

1. Ένα φεμινιστικό κίνημα

Τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα η κοινωνία του Αγρίνιου έχει φθάσει σε ένα ζηλευτό επίπεδο: είναι ικανή να ανταποκριθεί στα πιο αισιόδοξα και τολμηρά αιτήματα της εποχής -ας πούμε το αίτημα ενός υγιούς φεμινισμού.

Στα 1896 -και στο πλαίσιο μιας ευρύτερης φεμινιστικής κίνησης- ιδρύεται στο Αγρίνιο παράρτημα του εν Αθήναις Συλλόγου «Εργάνη Αθηνά». Ιδού μια γλαφυρή και χαρίεσσα περιγραφή της ιδρυτικής, ας πούμε, εσπερίδας:

«Για τα ειωθότα είχαν συγκεντρωθεί κυρίες και δεσποινίδες. Ήταν ντυμένες με βαρύτιμες αμφιέσεις και στο φως των αναμμένων κεριών επεδείκνυαν την ευδαιμονία τους.

Ώσπου, εμφανίζεται μία κυρία της αριστοκρατίας. Αυτή δεν έφερε μεταξωτή βαρύτιμη αμφίεση• έφερε ωραιότατη ενδυμασία εκ λεπτού λινού υφάσματος, από εκείνα που παρήγε η γυναικεία χειροτεχνία του Αιτωλικού. Το γεγονός επροκάλεσε τον θαυμασμό και την εύγλωττη σιγή της ομηγύρεως...».

Ύστερα, λοιπόν, από αυτό ιδρύουν σύλλογο με σκοπό την ανάδειξη της γυναίκας και την εκτίμηση και αξιοποίηση της γυναικείας εργασίας.

Το καταστατικό ψηφίζεται στις 15 Ιουλίου 1896 και υπογράφεται από 120 τακτικά μέλη. Ιδού το πρώτο άρθρο -όπου τη βαρύτητα του περιεχομένου αμιλλάται η διαφαινόμενη γυναικεία ευαισθησία: «Σκοπός τού εν Αγρινίω Συλλόγου Κυριών “Εργάνη Αθηνά” είνε ο σύνδεσμος των απανταχού Ελληνίδων, όπως διά κοινής συμπράξεως επιδιωχθή:

  • α. η αρμόζουοα εις τας εθνικάς παραδόσεις μόρφωσις του ελληνικού οίκου

  • β. η κατάργησις της άσκοπου πολυτελείας και η απλοποίησις της ενδυμασίας-

  • γ. η χρησιμοποίηοτς των κατά τόπους ελληνικών προϊόντων εις γυναικείαν βιοτεχνίαν-

  • δ. η διαπαιδαγώγησις της εν επαρχίαις και δήμοις της Ελλάδος γυναικός διά της ενασκήσεως της θρησκείας, φιλανθρωπίας και φιλοπατρίας».

Το εδάφιο β' του 2ου άρθρου έχει ως εξής:

«προς επίτευξιν των σκοπουμένων μέσα είνε: (...) β. η διοργάνωσις πανελληνίων εκθέσεων γυναικείων έργων, τελουμένων κατά διετίαν, και η κατ’ αυτάς συγκάλεσις συνεδρίων».

Σε εφαρμογή του παραπάνω εδαφίου στις 24 Μαϊου 1898 εβδομήντα δύο γυναίκες συναθροίστηκαν στο Αγρίνιο, θέμα του συνεδρίου: «Ποια πρέπει να είναι η θέσις της Ελληνίδος εις την οικογένεια και την κοινωνία».

Ήδη από τις 21 Μαΐου είχε ανοίξει τις πύλες της και η ιστορική Α Πανελλήνια Έκθεση Γυναικείων Έργων και Χειροτεχνίας. Η επιτυχία της υπήρξε πρωτοφανής. Κλείνουμε μ’ αυτή την πολύ ζωντανή περιγραφή:

«Μέσα σε λίγες μέρες το Αγρίνιο πήρε όψη μεγαλειώδη. Σε ξύλινα παραπήγματα, στο εκτεταμένο οικόπεδο, όπου σήμερα υψώνεται το μέγαρο της Εθνικής Τραπέζης, είχαν εκτεθεί προϊόντα από ολόκληρη την Ελλάδα, ακόμα κι απ’ την υπόδουλη. Λουκούμια συριανά, μαντήλια καλαματιανά, τάπητες Αραχώβης, χαλιά Αιτωλικού, γιαννιώτικα κοσμήματα, νησιώτικα εργόχειρα και ό,τι εκλεκτό είχε να παρουσιάσει κάθε γωνιά της Ελλάδος την εποχή εκείνη. Ο Τύπος περιέγραψε με τα καλύτερα λόγια την επιτυχία της εκθέσεως. Κοσμοσυρροή απ’ όλη την Ελλάδα. Ακόμη και από την Ευρώπη ήρθαν επισκέπτες. Τα λίγα ξενοδοχεία της πόλεως γέμισαν απ' την πρώτη μέρα και οι Αγρινιώτες άνοιξαν διάπλατα τα σπίτια τους για να φιλοξενήσουν τους ξένους επισκέπτες.

Οι Έλληνες βασιλείς, ο διάδοχος και τα μέλη της κυβερνήσεως, πολιτικοί, διπλωμάτες και ξένοι ανταποκριτές έτρεξαν να θαυμάσουν το Αγρίνιο τις μέρες αυτές.

Το σπίτι του άλλοτε δημάρχου Μιχαήλ Μπέλλου φιλοξένησε και έναν περίεργο τύπο, την Ευγενία, “πριγκίπισσα του βυζαντινού θρόνου”, που υποστήριζε πως ήταν απόγονος των Παλαιολόγων. Είχε έρθει από την Ευρώπη επίτηδες, για να επισκεφτεί την έκθεση του Αγρίνιου».

Όντως, το εγχείρημα του 1898 υπήρξε σταθμός στην ιστορία του διαρκώς αναπτυσσόμενου Αγρίνιου.

2. Ο Τύπος

Το Αγρίνιο -από τη δεκαετία του 1880- απέκτησε έναν φωτισμένο και θαρραλέο Τύπο, ο οποίος συνετέλεσε αποφασιστικά στην αφύπνιση της λαϊκής συνείδησης και την προβολή των ζωτικών τοπικών αιτημάτων.

Στα 1886 ο Γ. Σταυρόπουλος, ενθουσιώδης και πείσμων δημοσιογράφος (και τυπογράφος), εκδίδει στο Αγρίνιο το «Παναιτώλιον - εφημερίδα του λαού». Το «Παναιτώλιον» είναι πρωτοποριακό: αποτελεί την πρώτη εναργή αφύπνιση της κοινής αιτωλικής γνώμης και έχει δύο κύριους στόχους: την οικονομική ανόρθωση και την εθνική αποκατάσταση.

Από το 1886 ώς το 1930 εκδίδονται συνολικά 15 εφημερίδες. Αναφέρουμε ενδεικτικά:

-«Αιτωλική Συμπολιτεία» (εβδομαδιαία). Στα 1887 ο γνωστός ελληνοδιδάσκαλος, λόγιος και ιστορικός του Αγρίνιου Θεόδ. Α. Χαβέλας διακόπτει την εκπαιδευτική του σταδιοδρομία και αναλαμβάνει την έκδοση εφημερίδας. Τίτλος της (ο αρχαιολατρικός) «Αιτωλική Συμπολιτεία» (από το 1889, ενώ συντάσσεται στο Αγρίνιο, τυπώνεται στην Αθήνα).

Η «Αιτωλική Συμπολιτεία» είναι φύλλο μαχητικό. Προβάλλει δυναμικά τα θέματα του τόπου κατ ασκεί αυστηρή, πλην δίκαιη, κριτική στην εκάστοτε κυβέρνηση. Εμπλουτίζεται και με κείμενα φιλολογικά και με στίχους του Σουρή -ο Χαβέλλας ήταν φίλος του.

-Στα μέσα του 1894 ο διακεκριμένος δημοσιογράφος Πάνος Ζωγράφος εκδίδει την εφημερίδα «Αγρίνιον» (στη συνέχεια του μέχρι τότε εκδιδόμενου φύλλου «Πολίτης»), «Ο Ζωγράφος -γράφει ο ιστορικός του Τύπου της Δυτικής Ρούμελης Θεόδ. Θωμόπουλος- υπήρξε ο πιο τίμιος και συνεπής δημοσιογράφος απ’ όσους είχαν εμφανισθεί μέχρι τότε. Ίσως κανένας άλλος συνάδελφός του μέχρι την εποχή εκείνη δεν εξεπλήρωσε τον προορισμό του τόσο καλά όσο αυτός».

-«Τριχωνία». Εκδόθηκε στις αρχές του 1895 και κράτησε μέχρι το Σεπτέμβριο του 1898. Ήταν ένα απ’ τα πρώτα σε κύρος επαρχιακά φύλλα της εποχής. Εκδότης ο δημοδιδάσκαλος Ιωάννης Ρόκος, ο μετέπειτα εφημέριος του Αγίου Δημητρίου σεβαστός παπα-Ρόκος.

- Την ίδια χρονιά (1895) ο ενθουσιώδης Γ. Πανταζής -φοιτητής τότε της Νομικής- εκδίδει τη μαχητική «Ηχώ του Αγρίνιου». Με την «Ηχώ», αυτός ο υπέρμαχος της ελευθεροτυπίας ασκεί δριμεία κριτική κατά παντός διαχειριζομένου τα κοινά.

- Στα 1927 ο ικανός δημοσιογράφος και λόγιος Μίλτ. Τζάνης επανεκδίδει (αρχική έκδοση 1916) το «Φως». Η εφημερίδα, με το σχήμα και την άκρως επιμελημένη ύλη, συναγωνίζεται τα αθηναϊκά φύλλα (εντυπωσιακές οι πανηγυρικές εκδόσεις με την πλούσια φιλολογική και λογοτεχνική ύλη).

Κλείνουμε την ενδεικτική αυτή παρουσίαση με την εφημερίδα «Τριχωνίς» (έκδοση 1929). Από τα καλύτερα επαρχιακά φύλλα. Διευθυντής ο Βασ. Κρίντας, αρχισυντάκτης ο διακεκριμένος δημοσιογράφος (και ποιητής) Παν. Βλασσόπουλος. Ο Βλασσόπουλος υπήρξε εκδότης της μετέπειτα έγκυρης «Νέας Εποχής».

3. Ο αθλητισμός - Η ευποιία

α. Όψη της κοινωνικής αφύπνισης του Αγρίνιου είναι η καλλιέργεια και προβολή του αθλητικού ιδεώδους. Πρωτοστατούν οι εκπαιδευτικοί. Έτσι (ενώ είχε προηγηθεί ο «Γυμναστικός Σύλλογος Αγρίνιου ο Ηρακλής» - 1896):

Το Μάρτιο του 1926 ιδρύεται ο «Παναιτωλικός Γυμναστικός Σύλλογος Αγρίνιου». Ο θρυλικός Παναιτωλικός δεν ήταν στενά ποδοσφαιρικό σωματείο- είχε πολύ ευρύτερους στόχους. Ιδού το οικείο άρθρο του καταστατικού του: «Ο Σύλλογος έχει σκοπόν την ανάπτυξιν και έντασιν γυμναστικού και αγωνιστικού φρονήματος, την ηθικήν επίβλεψιν και την δυνατήν μετασχολικήν εκπαίδευοιν των ανηλίκων διά παιδονομίας ή Κυριακών σχολών».

Και λοιπόν, τομέας του κοινωνικού έργου του Παναιτωλικού υπήρξαν οι αξιομνημόνευτες Νυχτερινές Σχολές -τις θυμόμαστε με συγκίνηση, θα μπορούσαμε να τις αποκαλέσουμε «το κρυφό σχολειό» του Αγρίνιου...

[Σημ.: Λαμπρό είναι το αθλητικό και πολιτιστικό έργο της «Γυμναστικής Εταιρείας Αγρίνιου» (ΓΕΑ). Δυστυχώς ευρίσκεται έξω από τα χρονικά όρια του άρθρου μας (1940)].

β. Από τις συνιστώσες της κοινωνικής ζωής είναι η σωματειακή δράση και η ευποιία. Ανακαλούν τη λαμπρή παράδοση του κοινοτισμού και το υψηλό φρόνημα του ελληνικού ευεργετιομού.

Επισημαίνουμε (ενδεικτικά μόνο):

Το Αντωνοπούλειο δημοτικό νοσοκομείο «Αγία Τριάς», την προγραμματισμένη Γεωργική Σχολή, τα Παναγοπούλεια έργα, το πνευματικό και φιλανθρωπικό κέντρο των Αγίων Αναργύρων, το Γηροκομείο -το οποίο, ώς τα σήμερα, αποτελεί μια μοναδική εστία αυτοθυσιαστικού ανθρωπισμού!

Αλλά ιδιαίτερα πρέπει να εξαρθεί η ιστορική συμβολή των αδελφών Παπαστράτων -των μεγάλων ευεργετών του Αγρίνιου- στην πνευματική και πολιτιστική αναβάθμιση της πόλεως. Άλλη η εικόνα του Αγρίνιου προ και άλλη μετά τις δωρεές των Παπαστράτων (προπολεμικά: δημοτικό πάρκο, Παπαστράτεια Εκπαιδευτήρια - μεταπολεμικά: αρχαιολογικό μουσείο, βιβλιοθήκη, πινακοθήκη και γλυπτοθήκη, Παπαστράτειο πολιτιστικό μέγαρο). Μέγα έργο πολιτισμού και παιδείας!

Πνευματική αφύπνιση

1. Το θέατρο - Η μουσική

α. Η κοινωνία του Αγρίνιου δεν υστέρησε και στον τομέα της θεατρικής παιδείας. Στον τοπικό Τύπο της τελευταίας εικοσαετίας του 19ου αιώνα ανιχνεύει κανείς μια συμπαθή θεατρική κίνηση, που τεκμηριώνει την αφυπνιστική και αναγεννητική δυναμική της τοπικής κοινωνίας.

Στα 1889 μαρτυρείται η ύπαρξη τοπικού θιάσου με την επωνυμία «Μιμοδραματικός θίασος Αγρίνιου». Τον συγκροτούν φερέλπιδες νέοι -η ευαισθησία και ο ενθουσιασμός είναι εμφανή σε σειρά ευπρόσωπων παραστάσεων.

Το έργο τού «Μιμοδραματικού» συμπληρώνουν περιοδεύοντες θίασοι των Αθηνών. Το ρεπερτόριο αντλεί τα θέματά του από το μεγάλο «μύθο» του ’21 και εμπλουτίζεται με διασκευές έργων του Βαλαωρίτη, του Βασιλειάδη και του Σουρή.

Στα 1926 ο Αθαν. Γεράκης -μια πολυσύνθετη καλλιτεχνική προσωπικότητα- ιδρύει στο Αγρίνιο το «Αμφικτυονικό Αδελφάτο», σωματείο εκπολιτιστικό. Το Αδελφάτο δίνει συχνά θεατρικές παραστάσεις με λαογραφικό περιεχόμενο, που συναντούν την αποδοχή της τοπικής κοινωνίας. Έπειτα από όλα αυτά μπορούμε να μιλάμε για τις καταβολές μιας θεατρικής παράδοσης στο Αγρίνιο.

β. Στα τέλη του 19ου αιώνα υπάρχει στο Αγρίνιο μουσικός σύλλογος. Ο Ευάγγελος Παπαστράτος, στο γνωστό βιβλίο του «Η δουλειά κι ο κόπος της» (1964) γράφει:

«Υπήρχαν τότε στο Αγρίνιο κι άλλα σωματεία: ένας γυμναστικός σύλλογος κι ένας μουσικός σύλλογος. Λειτουργούσαν αρκετά καλά κι έδιναν ζωντάνια και κίνηση στον τόπο, χάρη και στη φιλοπρόοδη φοιτητική νεολαία της εποχής».

Στον Τύπο της εποχής διαβάζουμε: «(Συνεδρία-στις 22 Μαρτίου 1896) Το Συμβούλιον ομοφώνως απεδέχθη την πρότασιν του κ. Καββαδία περί προσλήψεως ως μουσικοδιδάσκαλου του Φρ. Σάυλερ». Και αλλού: «Η χθες εσπέραν δοθείσα συναυλία υπό των ευγενεστάτων νέων κ.κ. Λεωνίδα Αρσένη και Φραγκίσκου Σάυλερ υπερέβαλε κάθε προσδοκίαν. Κατά ταύτην αμφότεροι απεδείχθησαν αληθείς καλλιιέχναι, ιδία δε ο κ. Σάυλερ, όστις διά του βιολιού συνάρπασε τους ακροατές του».

Εμείς οι παλαιότεροι θυμούμαστε τn δημοτική μπάντα να παιανίζει κάθε Κυριακή στην κεντρική μας πλατεία. Μεγάλη χαρά! Τη μουσική παράδοση συνεχίζουν σήμερα τα μουσικά μας ιδρύματα -και ο αειθαλής και πάντα πρωτοπόρος σύλλογος «Ορφέας».

2. Τα γράμματα - Η λογοτεχνία

Οι λόγιοι του Αγρίνιου -κινούμενοι στη βαριά σκιά του Παλαμά- υπήρξαν άκρως ευαίσθητοι στην υποδοχή (και αποδοχή) των εκάστοτε πνευματικών μηνυμάτων. Είναι χαρακτηριστική η υποστήριξη του αιτήματος της αναγνώρισης και καθιέρωσης της νεοελληνικής γλώσσας. Ιδού, λοιπόν, ένα σχετικό περιστατικό:

Στα 1911 συζητούσαν στη Βουλή άρθρο του Συντάγματος «Περί της επισήμου γλώσσης του κράτους». Στην πρόταση να αναγνωριστεί συνταγματικά η δημοτική γλώσσα υπήρξαν σφοδρές αντιδράσεις -ιδίως πανεπιστημιακών κύκλων. Ο καθηγητής των ελληνικών γραμμάτων Γ. Μιστριώτης προγραμμάτισε επισκέψεις σε επαρχιακά κέντρα για να επηρεάσει τους πνευματικούς κύκλους. Και τότε οι λόγιοι του Αγρίνιου -πρωτοστατούντος του Κ. Δημάδη- έστειλαν το εξής τηλεγράφημα:

«Γεώργιον Μιστριώτην, Καθηγητήν κ.λπ. Αθήνας

Παρακαλούμεν να μη επισκεφθείτε την πόλιν μας, του γλωσσικού ζητήματος εξαντληθέντος. Δ. Καψάλης, δικηγόρος· Κ. Δημάδης, ιατρός· Γ. Τσακανίκας, δικηγόρος· I. Παπαστράτος, δικηγόρος· Ν. Τζάνης, δικηγόρος· Αγαμ. Χατζόπουλος, ιατρός- Ν. Σαραντόπουλος, φαρμακοποιός».

Στο κλίμα ενός πολύπλευρου ανανεωτισμού κινούνται οι περισσότεροι λογοτέχνες του Αγρίνιου -τοπικής ή ευρύτερης απήχησης, αδιάφορο: ο Μήτσος Χατζόπουλος (Μποέμ), ο Κώστας Δημάδης (Μάξιμος Δώρος, Γελασίνος κ.ά.), ο Γ. Τσακανίκας, ο Θανάσης Κυριαζής...

Νεότεροι είναι ο πεζογράφος Δημήτρης Γιάκος (1914-1999) και ο πεζογράφος και ποιητής -εκπρόσωπος της «ανανεωμένης παράδοσης»- Πέτρος Δήμας (1917).