Ανθούλα Παπαθανασίου:

Το Αγρίνιο στη δίνη του εθνικού διχασμού

Το Αγρίνιο, πόλη με διαρκή εσωτερική αλληλεξάρτηση από ένα δίκτυο οικισμών και διαρκή εισροή ετερόκλητων πληθυσμιακών ομάδων, το 1910, μέσα από την εκτεταμένη καλλιέργεια του καπνού έχει ήδη δυναμικά ενταχθεί με την περιφέρειά του στο ευρύτερο πεδίο της αγοράς και το εμπορικό κεφάλαιο.

Η διεύρυνση των οικονομικών δυνατοτήτων, η ίδρυση εταιρειών, η παρουσία τραπεζικών κεφαλαίων, η συνεταιριστική δράση την περίοδο αυτή, ενισχύουν τον αστικό χαρακτήρα της πόλης και επηρεάζουν τα πολιτικά δρώμενα.

Οι ιδέες του Στρατιωτικού Συνδέσμου υιοθετούνται από νέα πρόσωπα και αναδεικνύονται στις πολιτικές αναμετρήσεις, αλλά και από πρόσωπα που ανήκουν στην πολιτική παράδοση του τόπου, με χαρακτηριστική την περίπτωση του Νικολάου Στράτου, ο οποίος μπαίνει επικεφαλής του ενός εκ των δύο Βενιζελικών συνδυασμών στις εκλογές της 28ης Νοεμβρίου 1910 και στη συνέχεια όλου του Βενιζελικού σχήματος.

Ο άλλος Βενιζελικός συνδυασμός για τις εκλογές της 28ης Νοεμβρίου 1910, ο «Αγνός Φιλελεύθερος» στην περιοχή Αγρινίου – Τριχωνίας, αποτελείται από τους υποψηφίους Κ. Αλεξίου, Χ. Ευθυμίου, Ι. Σακελλαρόπουλο και Π. Δαγκλή.

Στις 20 Νοεμβρίου 1910 ο Ν. Στράτος, ύστερα από δημόσια ομιλία στο Μεσολόγγι, πληροφόρησε τον Βενιζέλο για την επιτυχία της της συγκέντρωσης και έλαβε από αυτόν την ακόλουθη απάντηση: «Ευχαρίστως έμαθον εξ υμετέρου τηλεγραφήματος τας υπέρ του Κυβερνητικού συνδυασμού υμών και λοιπών φίλων λαϊκάς εκδηλώσεις, ευχόμενος πλήρη υμών επιτυχίαν»

Στις εκλογές της 28ης Νοεμβρίου 1910 νίκησε ολόκληρος ο υπό τον Ν. Στράτον συνδυασμός. Το εκλογικό αυτό αποτέλεσμα καθώς και το αποτέλεσμα των εκλογών της 8ης Αυγούστου 1910 που προηγήθηκαν, δηλώνουν την ανάγκη απεξάρτησης του εκλογικού σώματος από την παραδοσιακή κομματική έκφραση.

Στο διάστημα μέχρι την επόμενη εκλογική αναμέτρηση της 12ης Μαρτίου 1912, ο συντηρητικός χώρος στην περιοχή θα εκφραστεί με υπερβολή κατά του Βενιζέλου.

Στον τοπικό Τύπο εκφράζονται επιφυλάξεις για το Σύνταγμα του 1911 «λόγω του απαράσκευου καταρτισμού και της ελλείψεως ηθικών πλεονεκτημάτων των υπευθύνων». Κατηγορεί τον Βενιζέλο για την επίσπευση των εκλογών και τον χαρακτηρίζει λαοπλάνο, μεγαλουργό εις σοφίσματα και πονηριά, ενώ καταδικάζει το άνοιγμά του στη Βουλγαρία ως εξής: «Η επίσημος Ελλάς εγείρει πρώτη το ποτήριον και ποιείται σπονδής δουλοπρεπούς συνδιαλλαγής προς τους απογόνους του Κρούμου».

Στις παραμονές της επόμενης εκλογικής αναμέτρησης της 12ης Μαρτίου 1912 αναφύονται προβλήματα στη συγκρότηση του βενιζελτκού συνδυασμού, που απορρέουν κυρίως από την πρακτική του Ν. Στράτου, ο οποίος προσπαθεί μέσα από το βενιζελικό σχήμα να επιβάλει πρόσωπα της αρεσκείας του και να υπηρετήσει προσωπικά συμφέροντα, γεγονός το οποίο αναπαράγει μία πρακτική ασύμβατη με το βενιζελικό ήθος. Ενώ ο Στράτος υποστηρίζει τον Λαμπρακάκη. ο ίδιος ο Βενιζέλος επιθυμεί την ένταξη του Καρασεβδά, προς τον οποίο τρέφει εκτίμηση.

Η πρακτική του Στράτου θέτει και τους καθαρούς βενιζελικούς του Αγρίνιου εκτός συνδυασμού, ενώ 3.000 υπογραφές αποστέλλονται προς τον Βενιζέλο για να δοθεί η αρχηγία του κόμματος στον Στράτο.

Εν τω μεταξύ ο Αγρινιώτης Παπαϊωάννου κατεβαίνει με «τους παλαιούς» του Τρικούπη. Ο I. Στάικος τάσσεται υπέρ των βενιζελικών. Η προσχώρηση όμως του Παν. Στάικου «στους παλαιούς» δημιουργεί προσωρινά κίνδυνο για το βενιζελικό συνδυασμό, που θα ξεπεραστεί με την παρουσία του Αγρινιώτη βενιζελικού Ξυνόπουλου και την παρουσία του Αγρινιώτη Γεωργίου Τσακανίκα, ο οποίος φέρεται ως υπέρμαχος του Βενιζέλου κατ τον οποίο η εφημερίδα «Νεολόγος Πατρών» αναφέρει στο φύλλο της 26-2-1912 ως: «γόνο της αρχαιοτέρας εν Αγρινίω οικογένειας πολλά προσενεγκούσης εις τον τόπον, όστις αποδύεται εις τον εκλογικόν αγώνα φέρων ως εφόδιον έντιμον και ευυπόληπτον οικογενειακόν όνομα και ατομικά και πολιτικά πλεονεκτήματα...».

Ταυτόχρονα η τοπική αντιβενιζελική εφημερίδα «Ανεξάρτητος» στο φύλλο 2 της 19-2-1912, αναγγέλλει τους υποψηφίους του βενιζελικού συνδυασμού ως εξής: «Ο κύριος Στράτος γνωστός, ο Ιωάννης Τρικούπης, νεοφώτιστος φιλελεύθερος, ο κ. Γρανίτσας, αποδιοπομπαίος, ο κ. Χριστοδουλιάς, ωραίος καιρός, ο κ. Καφαντάρης, πρώην ακόλουθος του Ράλλη και υπουργικός Βενιζελικός Γραμματέας, ο κ. Φαρμάκης, Τζακές περικλείων άνθρωπον, ο κ. Κανναβός, περιηγητής των κομμάτων, κ. Καλαϊτζόπουλος, κατασκεύασμα περιέχον κολοκύνθην, ο κ. Τσακανίκας, νέος εντελώς ανήρ με μέλλον ευρύτατον».

Στις 25 Φεβρουάριου 1912 ο Βενιζέλος επισκέπτεται την Πάτρα. Ο Ν. Στράτος τον συνοδεύει προσπαθώντας να εξασφαλίσει το χρίσμα. Η αναμενόμενη επίσκεψη του Βενιζέλου στο Αγρίνιο και το Μεσολόγγι δεν πραγματοποιείται. Η ματαίωση αποδόθηκε από τον Καρασεβδά στις διαφωνίες που επικρατούσαν και την επιμονή του Στρατού να τεθεί επίσημα επικεφαλής του συνδυασμού τον οποίο είχε συστήσει και έδιδε ως βενιζελικό. Σε ανακοίνωσή του ο Καρασεβδάς τονίζει: «Ο Βενιζέλος μετά λύπης βλέπει τον κ. Στράτο να αποτελεί μέρος του κόμματός του διότι γνωρίζει κάλλιστα ότι ούτος εις πρώτην ευκαιρίαν θ’ αποσκιρτήσει ως πλειστάκις μέχρι σήμερον έπραξε τούτο, γενόμενος από Θεοτοκικός Ραλλικός και από Ραλλικός Βενιζελικός».

Ο Στράτος θα δικαιώσει απόλυτα στο μέλλον τον Καρασεβδά, σ’ εκείνη όμως την εκλογική αναμέτρηση ο βενιζελικός συνδυασμός θα σημειώσει εντυπωσιακή νίκη στην περιοχή Αγρίνιου - Τριχωνίας καθώς και σε επίπεδο νομού.

Κατά τη διάρκεια των δύο Βαλκανικών πολέμων ο Στράτος θα είναι υπουργός Στρατιωτικών.

Ακολούθως οι δύο Βαλκανικοί πόλεμοι και ο A Παγκόσμιος καθώς και η πολιτική της Αντάντ θα επηρεάσουν τη ζωή της πόλης του Αγρίνιου σε μια στιγμή δυναμικής εισόδου της στην τροχιά της αστικής και βιομηχανικής ανάπτυξης.

Στις δημοτικές εκλογές του 1914 δήμαρχος εκλέγεται ο Δημ. Τσακανίκας, μετριοπαθής βενιζελικός, ο οποίος προσπαθούσε να διατηρήσει ισορροπίες σε περίοδο πολιτικής αντιπαλότητας και οικονομικής δυσπραγίας. Από το 1914 γίνεται λόγος στο Αγρίνιο για ακρίβεια των τροφίμων. Από τους πρώτους μήνες του 1915 καταγγέλλεται πώληση αραβοσίτου σε υπέρογκη τιμή. Στο τέλος του Μαΐου του ίδιου έτους η πείνα μαστίζει την πόλη, γεγονός που αναγκάζει τη δημοτική αρχή να επιβάλει μέτρα για την πάταξη της αισχροκέρδειας, ενώ μαζί με το νομάρχη Δάσιο ο δήμαρχος μεριμνά για τη διάθεση καθαρού ψωμιού, διότι η νοθεία στο ψωμί από τους αρτοποιούς γενικεύεται.

Δεινή είναι επίσης και η θέση των εμπόρων της πόλης, λόγω της νότας της Αντάντ, οι οποίοι αδυνατούν να ανταποκριθούν στις φορολογικές τους υποχρεώσεις προς το δήμο.

Η κατάσταση και το οικονομικό αδιέξοδο εντούτοις δεν θα επηρεάσουν το εκλογικό σώμα, το οποίο στην αναμέτρηση της 31ης Μαΐου 1915 θα αναδείξει εκ νέου το βενιζελικό συνδυασμό, επικεφαλής του οποίου ήταν ο ίδιος ο Βενιζέλος.

Το ίδιο ευνοϊκά θα είναι για τους βενιζελικούς και τα εκλογικά αποτελέσματα των εκλογών της 6ης Δεκεμβρίου 1915 παρ’ όλη την αντίδραση των αντιβενιζελικών - φιλοβασιλικών, οι οποίοι μέσω του τοπικού Τύπου επετίθεντο κατά των αντιπάλων με συνθήματα όπως: «θέλετε δημαγωγίαν, μεγαλαυχίαν, ρεκλάμαν, πολιτικήν φαυλότητα, ψεύδος, πλουτοκρατίαν και βουτιές; Ψηφίσατε τον Βενιζέλον. θέλετε αληθινόν υπερασπιστήν των λαϊκών τάξεων, θέλετε σεμνότητα, λευκότητα, αγνότητα; Ψηφίσατε τον άσπιλον και πάλλευκον Γούναρην».

Στις παραμονές της ίδιας εκλογικής αναμέτρησης ο Γουναρικός Ακρίδας, ο Βενιζελικός Γουλιμής, καθώς και ο Βενιζελικός Τσακανίκας θα πραγματοποιήσουν ομιλίες στο Αγρίνιο από τον εξώστη του καφενείου των αδελφών Στεροδήμου, ενώπιον πολυπληθέστατου, ιδιαίτερα για τους βενιζελικούς υποψηφίους, ακροατηρίου, το οποίο στην ομιλία του Γ. Τσακανίκα ζητωκραύγαζε υπέρ του βασιλέως και του Βενιζέλου.

Το Σεπτέμβριο του 1916 η υποτίμηση της τιμής των καπνών θα οδηγήσει την πόλη σε αδιέξοδο. Τον επόμενο μήνα γίνεται λόγος για έλλειψη σίτου, οσπρίων, ζάχαρης, και αύξηση της τιμής του γάλακτος και του ψωμιού. Από το δήμαρχο συστήνεται επιτροπή για διανομή αλεύρων με χορηγούς τους εμπόρους Κυλ-πάση και Αντωνόπουλο. Μέχρι το Νοέμβριο του 1917 έχουν μειωθεί κατά 70% οι εισαγωγές εμπορευμάτων στην πόλη.

Μέσα σ’ αυτό το κλίμα του οικονομικού αδιεξόδου η πόλη θα συνδεθεί με τα γεγονότα του εθνικού διχασμού.

Η δράση των γερμανόφιλων φιλοβασιλικών επιστράτων, η τελετή του αναθέματος, η διαγραφή του Δαγκλή από τα μητρώα αρρένων για το ρόλο του στο κίνημα της Εθνικής Αμύνης, οι διώξεις φιλοβενιζελτκών πολιτών, είναι μερικά από τα γεγονότα της περιόδου αυτής.

Το 1916 ο Στράτος αποχωρεί από το βενιζελικό χώρο και ιδρύει το Εθνικόν Συντηρητικόν Κόμμα.

Τον Ιανουάριο του 1917 διαλύονται τα σώματα των επιστράτων. Στις 2 Ιουνίου 1917 παραιτείται του θρόνου ο Κωνσταντίνος. Στις 13 Ιουνίου παραιτείται η κυβέρνηση Ζαΐμη και αναλαμβάνει εκ νέου ο Βενιζέλος. Η Αιτωλοακαρνανία στη νέα κυβέρνηση θα συμμετέχει με το βουλευτή Αλεξ. Γρίβα, που γίνεται υφυπουργός Στρατιωτικών, ενώ ο Δαγκλής διορίζεται αρχηγός του στρατού. Η Ελλάδα εισέρχεται επίσημα στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και αρχίζει η επιστράτευση.

Η μεταβολή αυτή θα αναστρέψει και το πολιτικό κλίμα στην πόλη. Η στήριξη των βενιζελικών θέσεων από την πόλη του Αγρίνιου αποδεικνύεται από τη στάση του κοινοτικού συμβουλίου στα στασιαστικά γεγονότα Θηβών, Λαμίας, Αταλάντης. Με την πράξη 12/1-2-1918 το κοινοτικό συμβούλιο χαρακτηρίζει αντεθνικά τα γεγονότα, αποδοκιμάζει ως προδοτικό το κίνημα της Λαμίας και εκφράζει την αφοσίωση προς την κυβέρνηση, καταδικάζοντας τους Κωνσταντινικούς του 2ου Συντάγματος Πεζικού Λαμίας. Τιμά το νεκρό του μακεδονικού μετώπου Βασίλειο Παπαγιάννη και το λοχία Ιωάννη Βλάχο που έπεσε μαχόμενος στην Προστοβά κατά των στασιαστών του 12ου Συντάγματος Πατρών. Στις 2 Μαΐου 1919 πραγματοποιείται πάνδημη τελετή για την απελευθέρωση της Σμύρνης.

Αποκορύφωμα του φιλοβενιζελικού κλίματος αποτελεί η ομόφωνη απόφαση της 16ης Ιουνίου 1919 του κοινοτικού συμβουλίου για τη χορήγηση ενός σεβαστού για την εποχή εκείνη ποσού από τον προϋπολογισμό της πόλης για την κατασκευή χρυσού κοτίνου για τον εορτασμό της επανόδου του πρωθυπουργού Βενιζέλου, «ον θα υποδεχθώσιν ως μέγαν Ολυμπιονίκην του Συνδέσμου της Ειρήνης στο Παναθηναϊκόν Στάδιον και θα στεφανώσωσιν αυτόν εκ στεφάνων εκ χρυσού κοτίνου».

Όμως το εκλογικό αποτέλεσμα της αναμέτρησης της 1ης Νοεμβρίου 1920 θα δώσει το προβάδισμα ο Συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα στην περιοχή Αγρινίου - Τριχωνίας αλλά και σε όλο το νομό.

Η αποχώρηση του Στράτου το 1916 από το βενιζελικό χώρο επηρεάζει σαφώς το εκλογικό αυτό αποτέλεσμα.

Η πτωτική πορεία του βενιζελικού σχήματος την επόμενη δεκαετία και η μεταστροφή του πολιτικού σώματος στη συντηρητικό πολιτική έκφραση απορρέει από την απουσία μαζικού κινήματος και σαφούς ιδεολογικού προσανατολισμού, που αφήνει την πολιτική πρωτοβουλία σε πρόσωπα (περίπτωση Στράτου).

Όμως τα γεγονότα, τα προβλήματα, οι πολιτικές μεταβολές αυτής της περιόδου δεν θα εμποδίσουν την πόλη του Αγρίνιου να υιοθετήσει μέχρι το 1930 πολλές από τις μεταρρυθμιστικές απόψεις που η βενιζελική πρακτική εισήγαγε στην ελληνική επικράτεια για την οργάνωση των αστικών χώρων.

Ο ηλεκτροφωτισμός της πόλης, η μέριμνα για τη συλλογική εξυπηρέτηση, ο πολεοδομικός σχεδιασμός, το αστικό πράσινο, ο εξορθολογισμός στη χρήση του αστικού εδάφους, είναι για το Αγρίνιο το αποτέλεσμα της ύπαρξης μιας αυτοδιοίκησης με ουσιαστική δυνατότητα δράσης, την οποία επεδίωκαν οι βενιζελικές κυβερνήσεις.             ■

---------------------------------------------

Σημ: H Ανθούλα Παπαθανασίου είναι φιλόλογος, διδάκτωρ Ιστορίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων