Θ. Μ. Πολίτη:

Πόλεμος - Κατοχή - Αντίσταση - Απελευθέρωση

O πόλεμος: 1940-1941

Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940 οι καμπάνες των εκκλησιών του Αγρίνιου χτυπούσαν χαρμόσυνα, αναγγέλλοντας ότι το ελληνικό έθνος απέρριψε μια ιταμή απαίτηση της τότε φασιστικής Ιταλίας για διέλευση και στάθμευση στρατευμάτων της από και στη χώρα μας.

Μαθητές των μικρότερων τάξεων του μοναδικού οκτατάξιου Γυμνασίου της πόλης, αμέσως μετά την αναγγελία του γεγονότος από το γυμνασιάρχη τους -παρασύροντας και τους μεγαλύτερους- συγκρότησαν την πρώτη διαδήλωση εναντίον της φασιστικής Ιταλίας, με συνθήματα και πατριωτικά τραγούδια, δημιουργώντας έτσι ατμόσφαιρα αισιοδοξίας για τη νίκη!

Τις επόμενες ημέρες ελληνικά στρατεύματα διέσχιζαν τον κεντρικό δρόμο Αγρίνιου (Αφών Παπαστράτου), από το Νότο προς το Βορρά, με προορισμό το Μέτωπο. Ταυτόχρονα εγκαταστάθηκαν στην πόλη ορισμένες στρατιωτικές υπηρεσίες.

Από τις αρχές Νοεμβρίου του 1940, άρχισε η διαρρύθμιση και η μετατροπή της μεγάλης κεντρικής αποθήκης καπνών «Παπαστράτου» σε Νοσοκομείο του Ελληνικού Εθνικού Σταυρού. Το νοσοκομείο λειτούργησε καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου και νοσηλεύθηκαν σ’ αυτό εκατοντάδες τραυματίες από τις πολεμικές επιχειρήσεις. Στο ίδιο νοσοκομείο νοσηλεύτηκε για λίγες ημέρες και ο μετέπειτα νομπελίστας ποιητής μας Οδυσσέας Ελύτης.

Το αεροδρόμιο Αγρίνιου, στα δυτικά της πόλης, του οποίου η κατασκευή άρχισε το 1934, προοριζόταν για εξυπηρέτηση της πολιτικής αεροπορίας. Με την έναρξη του πολέμου εγκαταστάθηκαν στους χώρους του σμήνη πολεμικών αεροπλάνων, τα οποία ενισχύθηκαν αργότερα και με άλλα της RAF. Τα ελληνικά αεροπλάνα εκτελούσαν διατεταγμένες πτήσεις από το Αγρίνιο προς την περιοχή του Μετώπου και αλλού.

Στους ανατολικούς ελαιώνες του Αγρίνιου, προς στο χωριό Καμαρούλα στρατοπέδευσε αργότερα ένα τμήμα του αγγλικού εκστρατευτικού σώματος, το οποίο ήρθε στην Ελλάδα για ενίσχυση, αλλά δεν έλαβε μέρος στις μάχες του Μετώπου.

Το Αγρίνιο δεν είχε χαρακτηρισθεί οχυρωμένη πόλη. Βομβαρδίσθηκε, όμως, δύο φορές: α) στις 17 Απριλίου 1941 με θύματα έξι (6) νεκρούς και τουλάχιστον διπλάσιο αριθμό τραυματιών, και β) στις 19 προς 20 Απριλίου 1941 με στόχο το αεροδρόμιο Αγρίνιου.

Στο Μέτωπο της Αλβανίας πολέμησαν εκατοντάδες γηγενείς Αγρινιώτες, από τους οποίους, σύμφωνα με εξακριβωμένα επίσημα στοιχεία, έπεσαν στο πεδίο της τιμής σαράντα ένας (41), ενώ κατέστησαν ανάπηροι με ποσοστό αναπηρίας από 10% έως 100% εβδομήντα (70). Από τα πλησιέστερα στο Αγρίνιο πέντε χωριά, σκοτώθηκαν, εξακριβωμένα, είκοσι (20), με ανάλογο αριθμό αναπήρων, τραυματιών κ.λπ.

 

Κατοχή και Εθνική Αντίσταση (1941-1944)

Τις νυχτερινές ώρες, λίγο πριν από τα μεσάνυχτα της 21ης Απριλίου 1941, δύο γερμανικά θωρακισμένα οχήματα μπήκαν στο Αγρίνιο, από Βορρά προς Νότο, και στάθμευσαν στην τότε πλατεία Στρατού. Οι γείτονες παρακολουθούσαν, πίσω από τις κλειστές γρίλιες, τα οχήματα με κομμένη ανάσα. Η μεγάλη μαύρη περίοδος της Κατοχής άρχιζε...

Την άλλη μέρα (22-4-1941) άρχισε η κανονική είσοδος των γερμανικών στρατευμάτων στην πόλη. Στους δρόμους επικρατούσε ερημιά... Μικρά παιδιά, σε ομαδούλες, μισοκρυμμένα στις παρόδους, ξεφώνιζαν το επιθετικό εναντίον των Ιταλών σύνθημα των στρατιωτών μας στο Μέτωπο: «Αέρα», «Αέρα»... κι εξαφανίζονταν για να εμφανισθούν και πάλι ξεφωνίζοντας, από άλλες θέσεις, το ίδιο σύνθημα! Οι Γερμανοί δεν αντιδρούσαν. Προφανώς δεν είχαν ιδέα για την έννοια του συνθήματος...

Συγκεκριμένες στρατιωτικές μονάδες στάθμευσαν με τα μηχανοκίνητα οχήματά τους: τανκς, θωρακισμένα, καμιόνια κ.λπ., επάνω στο χώρο της κεντρικής πλατείας. Καμιά αρχή δεν τους υποδέχθηκε. Σε λίγο αναζητούσαν, με διερμηνέα, το δημαρχείο και τη Χωροφυλακή. Από την υπηρεσία του δήμου ζήτησαν να τους υποδείξει χώρους για στρατώνες, γραφεία κ.λπ. Η Χωροφυλακή τέθηκε κάτω από τις διαταγές της διοίκησής τους. Σε λίγες ώρες η κατάληψη του Αγρίνιου είχε τυπικά ολοκληρωθεί.

Τις επόμενες ημέρες τοιχοκόλλησαν παντού δύο διατάξεις. Η μία αναφερόταν στην τυχόν απόκρυψη Άγγλων και η άλλη στην παράδοση όπλων. Για τους παραβάτες προβλεπόταν θάνατος.

Το πρώτο δεκαήμερο του Ιουνίου (1941) εμφανίσθηκαν και οι Ιταλοί κατακτητές, πολυπληθέστεροι και θορυβωδέστεροι. Επρόκειτο για τη Μεραρχία Καζάλε (Cazale) με διοικητή το στρατηγό Μάριο Ματσάνι (Mario Mazani) της οποία έδρα ορίστηκε το Αγρίνιο. Η γερμανική διοίκηση παραχώρησε στους Ιταλούς ορισμένες αρμοδιότητες. Έτσι το Αγρίνιο τελούσε υπό διπλή κατοχή.

Σχεδόν από τις πρώτες ημέρες της κατοχής εκδηλώθηκαν κάποιες ανοργάνωτες εθνικοαντιστασιακές πράξεις. Ως τέτοιες μπορούν να θεωρηθούν οι «διαρπαγές» και οι αποκρύψεις όπλων, τα οποία είχαν αφήσει σε υπόγεια αποθηκών οι φαντάροι γυρίζοντας από το Μέτωπο, καθώς και οι αποκρύψεις ραδιοφώνων.

Στη διάρκεια του καλοκαιριού συγκεκριμένοι επώνυμοι Αγρινιώτες αντάμωναν μυστικά και μιλούσαν για την ανάγκη κάποιας μορφής αντίστασης. Ορισμένα από εκείνα τα άτομα, μετά την ίδρυση των δύο μεγαλύτερων αντιστασιακών οργανώσεων, του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ, εντάχθηκαν σ’ αυτές κι έπαιξαν άλλος μεγαλύτερο κι άλλος μικρότερο ρόλο στην ανάπτυξη και δράση της Εθνικής Αντίστασης στο Αγρίνιο και στην περιοχή του.

Όσο περνούσε ο καιρός τόσο δυνάμωνε το αντιστασιακό κίνημα. Οι οργανώσεις -που επηρεάζονταν από το ΕΑΜ- είχαν οργανωμένες και μερικές φορές μαζικές εκδηλώσεις (διαδηλώσεις, στέψεις μνημείων πεσόντων πατριωτών, διανομή προκηρύξεων και αντιστασιακού Τύπου, γράψιμο στους τοίχους κ.λπ.). Η στρατιωτική-αντάρτικη έκφραση του ΕΑΜ ήταν ο ΕΛΑΣ, που αντλούσε σημαντικές δυνάμεις από το Αγρίνιο. Αλλά και η οργάνωση του ΕΔΕΣ Αγρίνιου είχε πολλά μέλη και οπλαρχηγό, στην ορεινή Τριχωνίδα, Αγρινιώτη γιατρό.

Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ, πέρα από τη δυναμική παρουσία τους στην ορεινή Τριχωνίδα, είχαν καταφέρει συγκεκριμένα πλήγματα στους κατακτητές, όπως στη μάχη της Γουρίτσας, στη διάρκεια της οποίας (13-7-1943) σκοτώθηκαν όλοι οι Γερμανοί (114) και γλίτωσε μόνον ένας.

Το Σεπτέμβριο του 1943, μετά την υπογραφή ανακωχής μεταξύ των Συμμάχων και του Ιταλού

Περίπου 7.000 Αγρινιώτες συμμετείχαν στον ε3νικοαπελευ9ερωτικό αγώνα μέσα από τις τάξεις του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ στρατηγού Μπαντόλιο (Badoglio) η Μεραρχία Καζάλε διασκορπίσθηκε και ο στρατηγός διοικητής της Μάριο Ματσάνι έφυγε από το Αγρίνιο. Τότε αρκετοί Ιταλοί οδηγήθηκαν -με τη θέλησή τους- από αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης στην ελεύθερη ύπαιθρο, επέζησαν κι επέστρεψαν στην Ιταλία μετά τη λήξη του πολέμου. Έτσι, από το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Σεπτεμβρίου 1943 -και ως την απελευθέρωσή του- το Αγρίνιο τελούσε μόνο υπό γερμανική κατοχή, όμως με τη συμπαράσταση, βοήθετα κατ συνεργασία του διαβόητου Τάγματος Ασφαλείας, το οποίο ιδρύθηκε στην Πάτρα, και στο Αγρίνιο στις αρχές του 1944 απαρτιζόταν από 300 άτομα «ταγματαλητών» όπως τους αποκαλούσε ο λαός.

Η διοίκηση εκείνου του τάγματος, μαζί με τους εθελοντές του αρχικού πυρήνα του (αργότερα έγιναν κι επιστρατεύσεις με ατομικές προσκλήσεις) έπαιζαν εμφανώς προδοτικό ρόλο και βοηθούσαν τους Γερμανούς στην κατατρομοκράτηση του λαού, στις συλλήψεις, στις φυλακίσεις, στους βασανισμούς, σε μεμονωμένους φόνους και σε ομαδικές εκτελέσεις πατριωτών.

Στο Αγρίνιο και στην περιοχή του έγιναν οι εξής ομαδικές εκτελέσεις πατριωτών: α) στις 12 Απριλίου 1944 (Μεγ. Τετάρτη) εκτελέστηκαν, στην περιοχή Μεγάλης Χώρας Αγρινίου, έντεκα (11) πατριώτες, β) στις 14 Απριλίου 1944 (Μεγάλη Παρασκευή) εκτελέστηκαν εκατόν είκοσι (120) έξω από το νεκροταφείο Αγίας Τριάδας Αγρινίου και απαγχονίσθηκαν τρεις (3) στην κεντρική πλατεία (Αβ. Αναστασιάδης, Χρ. Σαλάκος, Παν. Σούλος) και γ) στις 31 Ιουλίου 1944, εκτελέστηκαν στα Καλύβια Αγρίνιου πενήντα πέντε (55) πατριώτες και απαγχονισθήκαν τέσσερις (4).

Όλες οι εκτελέσεις και οι απαγχονισμοί έγιναν από τους Γερμανούς με τη συνεργασία των εθελοντών του Τάγματος Ασφαλείας, το οποίο διοικούσε ο αιμοδιψής (είχε σκοτώσει, πριν από τις ομαδικές εκτελέσεις, με το πιστόλι του τρεις πατριώτες) ταγματάρχης Γεώργιος Τολιόπουλος. Ο ίδιος συνεργάσθηκε με τα γερμανικά Ες-Ες Αγρίνιου και συναποφάσισαν την εκτέλεση, στις 31 Αυγούστου 1944, της ηρωίδας Αγρινιώτισσας Μαρίας Κ. Δημάδη, η οποία προσέφερε ύψιστες υπηρεσίες στην Εθνική Αντίσταση.

Η Εθνική Αντίσταση όμως στο Αγρίνιο ούτε κάμφθηκε ούτε μειώθηκε η δραστηριότητά της. Σχεδόν καθημερινά και με τρόπο μυστικό, έβγαιναν από το Αγρίνιο πατριώτες και κατατάσσονταν στο μόνιμο ή τον εφεδρικό ΕΛΑΣ. Το ίδιο γινόταν, σε περιορισμένο αριθμό, και με πατριώτες που τους εξέφραζαν οι διακηρύξεις του ΕΔΕΣ και των αντάρτικών τμημάτων του στις ορεινές περιοχές Τριχωνίδας και Βάλτου.

 

Η συμμετοχή Αγρινιωτών στην Εθνική Αντίσταση, μαζί με κατοίκους τού «εν επαφή» προσφυγικού συνοικισμού Αγίου Κωνσταντίνου ήταν μαζική. Υπολογίζονται σε 5.000 οι πατριώτες του ενεργού πληθυσμού που είχαν κάποια μεγαλύτερη ή μικρότερη συμμετοχή στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα. Ενώ οι αντάρτες του μόνιμου και του εφεδρικού ΕΛΑΣ με τόπο καταγωγής το Αγρίνιο και την περιοχή του ξεπερνούσαν (προς το τέλος της Κατοχής) τους 2.000. Ενδεικτικό της μεγάλης συμμετοχής των Αγρινιωτών στην ΕΑΜική Εθνική Αντίσταση είναι το γεγονός ανάδειξης (από τις εκλογές της 23ης Απριλίου του 1944 στην ελεύθερη και κατεχόμενη Ελλάδα) τριών Αγρινιωτών ως εθνικών συμβούλων (βουλευτών), από τους 206 ολόκληρης της Ελλάδας που συμμετείχαν στο Εθνικό Συμβούλιο Κορυσχάδων.

Έχουν καταγραφεί είκοσι έξι μεγάλες ή μικρότερες μάχες και συγκρούσεις αντάρτικών τμημάτων του ΕΛΑΣ εναντίον των κατακτητών στην περιοχή Αγρίνιου και γενικότερα της Αιτωλοακαρνανίας, στις οποίες συμμετείχαν και Αγρινιώτες. Επίσης είναι καταγραμμένες μάχες που έδωσαν τμήματα του ΕΑΕΣ-ΕΟΕΑ στις περιοχές Μακρυνόρους, γέφυρας Αχελώου, Βάλτου κ.λπ., στις οποίες συμμετείχαν και Αγρινιώτες.

 

Η απελευθέρωση του Αγρίνιου (14-9-1944)

Οι Γερμανοί που ήταν εγκατεστημένοι στο Αγρίνιο, εφαρμόζοντας ένα γενικότερο σχέδιο της διοίκησής τους, άρχισαν από τον Ιούλιο του 1944 να προετοιμάζονται για τη σύμπηξη των στρατευμάτων τους βορειότερα. Μετακίνησαν με ασθενοφόρα οχήματα, ασθενείς και τραυματίες τους (από τις διάφορες μάχες και συγκρούσεις με τους αντάρτες). Το τελευταίο δεκαήμερο του Αυγούστου 1944, οι προετοιμασίες για την αποχώρηση των στρατευμάτων κατοχής του Αγρίνιου και της περιοχής του γίνονταν φανερά. Καθημερινά αναχωρούσαν καμιόνια φορτωμένα με κάθε είδους πολεμικά και άλλα υλικά. Οι συσκέψεις με τους συνεργάτες τους του Τάγματος Ασφαλείας ήταν συχνές, ενώ οι αντάρτες τούς χτυπούσαν στο Μακρυνόρος.

Στις 31 Αυγούστου του 1944 τα γερμανικά Ες-Ες (με υπεύθυνο τον υπολοχαγό Μπάουμαν) και το Τάγμα Ασφαλείας Αγρίνιου (με υπεύθυνο τον ταγματάρχη Γεώργιο Τολιόπουλο) συναποφάσισαν και πραγματοποίησαν την εκτέλεση της ηρωίδας Μαρίας Δημάδη, με φυσικούς αυτουργούς «ταγματαλήτες». Ήταν το τελευταίο ειδεχθές έγκλημά τους στο Αγρίνιο.

Τις επόμενες ημέρες άρχισε η σταδιακή αποχώρησή τους από την πόλη. Στις 9 και 10 Σεπτεμβρίου ανατίναζαν τα πυρομαχικά που ήταν αποθηκευμένα στους ελαιώνες της περιοχής Αγίου Ιωάννη (του Ρηγανά) και το απόγευμα της 10ης Σεπτεμβρίου 1944 φεύγανε ντροπιασμένοι και βιαστικά οι τελευταίοι Γερμανοί. Το Αγρίνιο, όμως, δεν απελευθερώθηκε εκείνη την ημέρα. Η κατοχή του συνεχιζόταν από το προδοτικό Τάγμα Ασφαλείας.

Εν τω μεταξύ οι ανταρτικές δυνάμεις του ΕΛΑΣ, οι οποίες μετά τις αποτυχημένες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Γερμανών (Αύγουστος 1944) είχαν επανέλθει και στις πεδινές θέσεις τους, περιέσφιγγαν από όλα τα σημεία το κατεχόμενο από τους «ταγματαλήτες» Αγρίνιο. Οι ιθύνοντες του Τάγματος, αρχικά, δεν ήθελαν να παραδοθούν παρά τη διαπιστωμένα δεινή θέση τους.

Τελικά -και ύστερα από μεσολάβηση επιτροπής Αγρινιωτών, στην οποία συμμετείχε και ο αγαθός αρχιμανδρίτης παπα Αποστολής Φαφούτης- οι αντιρρήσεις της διοίκησης των «ταγματαλητών» κάμφθηκαν και αποδέχθηκαν: α) την παράδοση των όπλων τους, τα οποία είχαν πάρει από τους Γερμανούς για να σκοτώνουν αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, και β) τη διάλυση του προδοτικού Τάγματος. Υπογράφτηκαν δύο σχετικά έγγραφα. Την ίδια βραδιά (13-9-1944) απελευθερώθηκαν οι κρατούμενοι των φυλακών Αγίας Τριάδας και του υπογείου της καπναποθήκης Παναγόπουλου.

Την άλλη ημέρα, 14 Σεπτεμβρίου 1944, στους κεντρικούς δρόμους της πόλης παρέλασαν, συντεταγμένα, τμήματα του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (ΕΛΑΣ), τα οποία υποδεχόταν με ενθουσιασμό και τα επευφημούσε θερμότατα όλος ο αγρινιώτικος λαός, ανεξαρτήτως ιδεολογικών και πολιτικών τοποθετήσεων.

Το Αγρίνιο, επιτέλους, ήταν ελεύθερο!           ■


Αναδρομές και μνήμες

 

 

 

Σχετικά άρθρα εδώ...

Η μαύρη Μεγάλη Παρασκευή του Αγρινίου

Τόποι μνήμης και αμνησίας στην εμφυλιοπολεμική Αιτωλ/νία

Η αποχώρηση των Γερμανών

Φωτογραφικά και άλλα ντοκουμέντα της Γερμανικής κατοχής στο Αγρίνιο

Μπάδα: Η ιστορία και η μνήμη των εκτελέσεων γυναικών στο Αγρίνιο

Τοπικό χαρτονόμισμα Αγρινίου

" L' OSPICE", ένα νεανικό εντευκτήριο

Ο Ελύτης στο Αγρίνιο κάποτε

Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης στο Αγρίνιο

Οι Αρχειομαρξιστές του Αγρινίου

Οι Εβραίοι του Αγρινίου στον Β Παγκόσμιο Πόλεμο

Οι αποθήκες Παναγοπούλου στην Κατοχή

Οι αποθήκες Παπαπέτρου στην Κατοχή