Προβληματισμοί

Δημοσθένη Γ. Γεωργοβασίλη:

Εγωκεντρικός ηρωισμός

Αναζητώντας μια νέα τέχνη της ζωής

Στη μνήμη του Νίκου Πουλαντζά

 

1. Το Εγώ των μελλοθανάτων:  ΕΙΝΑΙ αληθές ότι ο μεγάλος ερευνητής του πνεύματος του ευρωπαϊκού πολιτισμού Γάλλος στοχαστής Μισέλ Φουκώ, αφότου είχε προσβληθεί από το σύνδρομο ανοσοποιητικής αναιμίας, είχε σχηματίσει γύρω του έναν ευρύ κύκλο ομοιοπαθών διανοουμένων. Ο κύκλος εκείνος του Φουκώ προκάλεσε την αναγέννηση της φιλοσοφίας των Στωικών, την οποία γνωρίζει σήμερα η δυτικοευρωπαϊκή διανόηση. Η απειλή της ζωής από το ΑΙDS για τον κύκλο του Φουκώ είχε καταστεί μόνιμος σύντροφός τους. Οι μελλοθάνατοι του ΑΙDS δεν έχουν καμιά άλλη επιλογή έξω από το Εγώ τους. Το Εγώ τους είναι το μοναδικό όπλο, που διαθέτουν τόσο απέναντι στο βιολογικό τους θάνατο όσο και απέναντι στην κοινωνία, η οποία τούς απαρνείται και με τρόμο τους απορρίπτει.

2.. Η αναγέννηση του Στωικισμού: Η περίπτωση του θανάτου του Μ. Φουκώ καθώς και οι ημερολογιακές του σημειώσεις, τις οποίες ο σοφός ασθενής κρατούσε κατά τη διάρκεια της αρρώστιας του, μαρτυρούν και αισθητοποιούν την πορεία του Εγώ, καθώς αυτό αναδιπλώνεται μέσα από τον κόσμο, όπου εντρυφούσε ερευνητικά, επιστρέφοντας στον ίδιο τον εαυτό του. Έτσι η αναγέννηση του Στωικισμού εμφανίζεται ως συνεπής άρνηση ενός απειλητικού και επικίνδυνου κόσμου. Άρνηση, που συντελείται, για να απαλλαγεί το Εγώ από την «αβάσταχτη ελαφρότητα του Είναι».

3.. Η φύση ενδίδει: Ο κόσμος μας έχει κενωθεί από τα συνεκτικά του στοιχεία. Δεν υπάρχουν πλέον οι αυθεντίες, που ανάγοντας το βίο τους σε κανόνα ζωής επηρέαζαν θετικά τα ανώριμα πλήθη. Δεν υπάρχουν ηθικές εντολές και απαγορεύσεις, δεν λειτουργούν κατηγορικές προστακτικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις. Δεν εμφανίζεται πια ο θεός στις προσευχές ή στις ονειροφαντασίες των αναξιοπαθούντων. Η φύση δεν φυσάει στο πρόσωπο μας τη ζείδωρη αύρα της, η φύση δεν υπάρχει πια. Η λαϊκή παράδοση και κάθε παράδοση από βασίλισσα των λαών, περιφρονημένη τώρα, σέρνεται ωσάν την αιχμάλωτη Εκάβη στα σκλαβοπάζαρα της θριαμβεύουσας Αλλοτρίωσης. Το μόνο που κινητοποιεί τις αλλοτριωμένες ανθρωπόμορφες φιγούρες είναι το Εγώ, που ναρκισσιστικά αυτοαναγορεύεται ως ο μοναδικός νομοθέτης και δικαστής μέσα στον κόσμο της ανυπόφορης κενότητας.

4. Η ζωή ως Μήδεια: Μέσα σ’ αυτό τον κόσμο των εκκωφαντικών κρότων και των εκτυφλωτικών φώτων δεν ακούεται πλέον ο θρηνητικός υμέναιος της «Μήδειας» του Σενέκα να θερμοπαρακαλεί το κάθε κακό και την κάθε συμφορά να πέσουν ανελέητα και εξοντωτικά επάνω στον απαρνητή αγαπημένο της Ιάσονα όσο και στη «διάδοχό» της, τη βασιλοπούλα της Κορίνθου Κρέουσα. Τούτος ο υμέναιος, τον οποίον ο Σενέκας έβαλε ως πρόλογο στην τραγωδία του «Μήδεια», εκφράζει την απαξίωση των αξιών του πολιτισμού μας, συνάμα δε ερμηνεύει και τους λόγους, για τους οποίους η εξοριζόμενη τώρα Μήδεια-ζωή κυριεύεται από μιαν αστόμωτη δίψα εκδίκησης, την οποία δεν μετριάζει ούτε ύστερα από τις φρόνιμες συμβουλές της παραμάνας ούτε από τις απειλές του Κρέοντα, του βασιλιά της Κορίνθου, ούτε καν από τις επιπλήξεις και τις ικεσίες του Ιάσονα. Η Μήδεια-ζωή ωσάν λυσσασμένη Μαινάδα, όχι μόνο δεν ημερεύει, αλλά προσκαλώντας τα χθόνια πνεύματα της Εκάτης, της θεάς των νεκρών ψυχών, τραγουδάει με σαπφικές στροφές την ολέθρια δύναμη της ζηλοτυπίας και παρασκευάζει συγχρόνως το μαγικό φάρμακο, με το οποίο θα εξοντώσει την αντίζηλή της, την Κρέουσα, αλλά κι ολόκληρη την Κόρινθο! Και για να εκδικηθεί τον Ιάσονα, ο οποίος παρέμεινε απείραχτος από το φαρμάκι, αποφασίζει να σκοτώσει και τους δύο γιους της. Κυνηγημένη ανεβαίνει στη στέγη του πυρπολημένου παλατιού κι εκεί με λύσσα και μπροστά στα μάτια του αμήχανου συζύγου της σφάζει και το δεύτερο γιο της και πετάει ο πτώμα του στα πόδια του Ιάσονα, ενώ η ίδια πάνω σε άρμα, που το σέρνουν φίδια, ανυψώνεται στους αιθέρες.

Ο απογοητευμένος και προδομένος άμετρος έρωτας προς τη Μήδεια-ζωή δημιουργεί άφευκτα την ψυχολογία τούτου του ολέθριου πάθους, του πάθους για εκδίκηση, του αβυσσαλέου μίσους εναντίον της ζωής. Έτσι και η Μήδεια-ζωή μεταστοιχειώνεται σε Μεγάλο Όχημα του μίσους και της εκδίκησης, αυτόχρημα γίνονται το ίδιο το Παράλογο και το Απάνθρωπο. Και ενώ η μαινόμενη από άγρια χαρά πετάει στον αέρα, ο άπιστος κι απαρνητής Ιάσων της φωνάζει: «Ομολόγησε τουλάχιστον ότι αυτού που πας δεν υπάρχει κανένας θεός!».

5. Ο φαούστειος άνθρωπος ως Ιάσων…:'Σ’ αυτή την τραγωδία του Σενέκα, ενώ φαίνεται ως θύμα η Μήδεια, στην πραγματικότητα θύμα και θύτης είναι ο Ιάσων. Αυτός ο άπιστος, ο επίορκος, ο αντιφατικός, ο φιλόδοξος, ο αριβίστας, ο ψεύτης της αγάπης, ο ματαιόδοξος, ο υλιστής, ο καιροσκόπος, ο φαούστειος άνθρωπος, που περιήγαγε τη Μήδεια-ζωή σε κατάσταση μαινόμενης Ερινύας, η οποία τώρα δε γνωρίζει τίποτε άλλο από το μίσος και την εκδίκηση.

6. …και ο θάνατος δεν υπάρχει! Το πόσον επίκαιρο είναι τούτο το μήνυμα της «Μήδειας» του Σενέκα και συνακόλουθα γιατί η σκέψη του Σενέκα άρχισε να συγκινεί ολοένα και περισσότερους πνευματικούς ανθρώπους τούτον τον καιρό, είναι ήδη προφανές. Η Μήδεια-ζωή σφάζει σήμερα τα παιδιά της μπροστά στα πόδια του έκπληκτου γεννήτορά τους: ναρκωτικά, ΑΙDS, εγκληματικότητα, πορνεία, βία δεν αφήνουν καμιά στιγμή ελεύθερη, ώστε τα παιδιά να διδαχτούν την τέχνη της ζωής. Όλα εξαφανίζονται μπροστά τους και τους απομένει μόνο το Εγώ τους άφοβο και απαθές απέναντι στο θάνατο. Στο θάνατο, που κι αυτός δεν υπάρχει, σαν έρθει η ώρα και το Εγώ πείσει τον εαυτό του πως ο θάνατος δεν υπάρχει!

7. Το σύστημα ασυλίας: Aυτή η μεθερμηνεία της στάσης των Στωικών έναντι του θανάτου επηρέασε σημαντικά τον Μ. Φουκώ, όταν εκείνος κάνοντας με το όχημα της ζωής το τελευταίο του δρομολόγιο σχεδίαζε το στερνό του βιβλίο, όπου θα εξέθετε ένα σύστημα Ηθικής για τη μεταχριστιανική και καθολοκληρίαν νιτσεϊκή εποχή μας. Ο θάνατος όμως τον πρόλαβε. Ωστόσο ο Γερμανός Wilhelm Schmidt δημοσίευσε το 1991 τις κύριες ιδέες εκείνου του βιβλίου, που δεν πρόφτασε να γράψει ο Φουκώ, και που φέρει τον τίτλο «Αναζητώντας μια νέα τέχνη της ζωής: Το πρόβλημα για τη βάση και την καινούργια θεμελίωση της Ηθικής κατά Φουκώ». Εκεί διαπιστώνεται ότι ο Φουκώ μπροστά στα ερείπια του Δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού, του οποίου τη δύση είχε προβλέψει σας αρχές του αιώνα μας ο Γερμανός Οtto Spengler στο .πολυδιαβασμένο βιβλίο του «Η καταστροφή του Δυτικού πολιτισμού», αναζητεί στο Νεοστωικισμό ένα σύστημα ασυλίας, μέσα στο οποίο δεν θα διαγιγνώσκονται οι ασθένειες της κοινωνίας και δεν θα αναζητούνται οι παθογόνοι παράγοντες, αλλά θα ανιχνεύονται οι αμυντικές δυνάμεις του ατόμου. Με τον ίδιο τρόπο που μέσα σ’ έναν κατακλυσμό ο καθένας αναζητεί σανίδα σωτηρίας.

8. Ο Νεοστωικισμός και οι οσιομάρτυρες της υπομονής: Ο Στωικισμός θεωρείται από πολλούς απελπισμένους σύγχρονους διανοητές ως σανίδα σωτηρίας· διότι ο αρχαίος Στωικισμός δεν είχε θεό, αφού ο θεός του ήταν σχεδιασμένος κατ’ εικόνα και ομοίωση του ανθρώπου· ούτε κανένα κύριο και εξουσιαστή. Το κεντρικό σημείο σε τούτον τον αναγεννώμενο στις μέρες μας Στωικισμό είναι το Εγώ, η ενότητα του Εγώ, χάρη στην οποία ο σύγχρονος άνθρωπος εγκολπώνεται το Στωικισμό ως μέθοδο επιβίωσης μέσα στον παράλογο και ανερμάτιστο κόσμο, ο οποίος είναι προϊόν πολιτισμικής αυθαιρεσίας, πάντα ξένος από το Θεό και τη Φύση. Οι άλλοι, ο περισσότεροι νέοι άνθρωποι, μαθαίνουν να βιώνουν τη ναυτία, που τους προκαλεί η μονότονη μοιρασιά των χαρτιών του παιχνιδιού της ζωής και της κοινωνίας. Αυτοί είναι οι οσιομάρτυρες της υπομονής.

9. Ο Εγωκεντρικός ηρωισμός του Νεοστωικισμού: Το άτομο σήμερα δεν έχει κανένα άλλο στήριγμα έξω από το Εγώ του. Ο εγκαταλελειμμένος άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος, να αποφασίσει μόνος του με ποιο τρόπο θα αμυνθεί, για να ζήσει, ή με ποιο τρόπο θα λάβει την εντολή από το Παράλογο και το Απάνθρωπο της ζωής, — όπως σοφός Σενέκας πήρε εντολή από το παράφρονα μαθητή του, το Νέρωνα — για να εξέλθει «ηρωικά» (mors ambitiosa) από το λαβύρινθο της ζωής. Έτσι με την αναβίωση του Στωικισμού ο αντιηρωισμός, που είχε εισαγάγει στη ζωή μας η μεταπολεμική γαλλική ηττοπάθεια (defaitismus), δίνει τη θέση του στον «ηρωισμό»: Να μεταβάλλει τον εαυτό του σε θύτη και θύμα, να γίνει ένας Ιάσων και ένας Σενέκας, που θέτει τέρμα στη ζωή του με το φαρμάκι, που ο δάσκαλός του τον διέταξε να το πιει, ο μεγαλομανής παράφρων Νέρων, όπως εκείνος ο αυτοκράτορας πέρασε στην ιστορία της χριστιανικής Απολογητικής! Και αυτή η στάση ερμηνεύεται σήμερα από τους οπαδούς του Νεοστωικισμού ως σύμφωνη με τη φιλοσοφία τους, ως «ηρωισμός». Ως ένας εγωκεντρικός ηρωισμός!

Δημοσθένης Γ. Γεωργοβασίλης

ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ· 13 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1995