Κείμενα ιστορίας του Αγρινίου

 

K. Σ. ΚΩΝΣΤΑ*:

 

ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΕΣ ΦΙΛΙΚΟΙ

Ονόματα μαρτυρημένα από επίσημες πηγές

 

1. Φιλική Εταιρεία και έρευνα

Η μνήμη των πανελλήνων, που χαιρόμαστε σήμερα το κοινό κτήμα της ελευθερίας, όλον αυτόν τον χρόνο, που μόλις τελείωσε,  στράφηκε ευγνώμονη σ ένα γεγονός που έπαιξε τον αποφασιστικό του ρόλο στο ξύπνημα της εθνικής συνείδησης του ραγιά. ‘Ήταν αυτό η επέτειος των 150 χρόνων από της ιδρύσεως της φιλικής εταιρείας (1814 – 1964), της ενάρξεως δηλαδή ενός σκληρότατου αγώνα των δραματικών πρωταγωνιστών της για την προετοιμασία του Ξεσηκωμού.  Και αυτούς τους προδρόμους της εθνικής μας αναγέννησης αναπόλησε με σεβασμό και ευλάβεια η εθνική ψυχή μέσα σ όλο το 1964

Παρά τις προσπάθειες των ιστορικών εκείνων, που καταπιάστηκαν αμέσως μετά την απελευθέρωση με τη Φιλική Εταιρεία, το μέγα τούτο εθνικό θέμα είναι ακόμα ανεξερεύνητο σ όλες του τις πτυχές. Έγγραφα της Ανωτάτης Αρχής,  ανέκδοτα κείμενα σπουδαίων Φιλικών, πολλά γράμματά τους, καθώς και άλλες πηγές εντός και εκτός  της Ελλάδος, δεν έχουν ακόμα μελετηθεί.

Έτσι πολλά είναι τα προβλήματα της Φιλικής Εταιρείας, που περιμένουν το αποσαφήνισμά τους. Και πρώτο απ όλα να γνωσθούν πια όλοι οι Φιλικοί.

Οι κατάλογοι που έδωσαν κυρίως ο Ι. Φιλήμων και ο Βαλ. Μέξης δεν είναι επαρκείς. Πολύ περισσότερα ήσαν τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας. Ο Χριστόφορος Περραιβός, άμεσος γνώστης των κατ αυτή, έδωσε παραστατικά την εικόνα του μεγέθους της εξαπλώσεώς της. Έτσι, «Κατά το 1819 και 1820 η ελληνική εταιρεία κατήντησεν εις τόσον βαθμόν ενθουσιασμού, ώστε δεν ήτο πλέον σύμφωνον το όνομά της με τας πράξεις, αλλά φανερά αποστασία, ήτις εγνωρίσθη εις πάσης τάξεως άνθρωπον, εις αγυιάς, οικίας, εργαστήρια, οδούς και πάντα τόπον, δεν εγίνοντο παρά ομολίαι και σχέδια κατά των τυράννων χωρίς τινά συστολήν. Πολύ δε περισσότερον έβλεπέ τις τα τοιαύτα εις την καθέδραν του Σουλτάνου, εις τα συμπόσια και μερικάς οικογενειακάς τραπέζας αναφανδόν έπινον άνδρες, γυναίκες, τέκνα, γέροντες, δούλοι και δούλαι δια την ελευθερίαν του έθνους. Και ο ενθουσιασμός αυτός ήταν, λέγει ο ίδιος, γενικός καθ όλην την Ελλάδα, τόσον εις τους σημαντικούς όσον και παντός επαγγέλματος Έλληνες και οικούντες εις πόλεις, χώρας και χωρία». Ώστε οι ξεσικώσαντες αυτό το μέγα πλήθος ήταν ασφαλώς πλείστοι.

2. Αιτωλοακαρνανία και Φιλική Εταιρεία.

Η εξάπλωση της Φιλικής Εταιρείας εις όλες τις τάξεις έγινε εύκολα και ταχύτατα και έσπρωξε τον λαό στην Επανάσταση. Στην Πελοπόννησο αυτή στάθηκε η θεία πνοή του Ξεσηκωμού. Αλλά και στην Αιτωλοακαρνανία, που μαζί με την συνεχομένη της Ήπειρο αποτελεί, εξ ίσου με την Πελοπόννησο, σημαντική γεωγραφική ενότητα για τη Φιλική, η εξάπλωσή της δεν υστέρησε.

Η θέση της Αιτωλοακαρνανίας την προώρισε να διαδραματίση έναν πρωτεύοντα ρόλο κατά την Τουρκοκρατία και την Επανάσταση. Ήταν κοντά στα κατεχόμενα, πότε από τους Βενετούς ή Γάλλους και πότε από τους Ρώσσους ή Άγγλους Επτάνησα, όπου οι κινδυνεύοντες Αιτωλοακαρνάνες εύρισκαν άμεσα και ασφαλή καταφύγια στις εκάστοτε καταδρομές του δυνάστου. Βρίσκονταν στο σταυροδρόμι των χερσαίων και θαλασσίων συγκοινωνιών. Φημισμένος ήταν πάντοτε ο εμπορικός στόλος του Μεσολογγιού. Ήταν και το προπύργιο του Μοριά για τους από βορρά κατεβαίνοντες εχθρούς. Αλλά και το ορεινό έδαφος της χώρας, αλλά και ο ορεσίβιος και πολύ σκληραγωγημένος πληθυσμός της  αποτελούσαν τους ευνοϊκούς παράγοντες για την ανάπτυξη πολεμικών δυνάμεων και ένοπλη δράση κατά του τυράννου.. Εξ άλλου ονόματα σαν του Αλέξη και Κώστα Βλαχόπουλου (Βλοχός), του Δημήτρη Μακρή (Ζυγός), του Γεωργίου και Γιώτη Βαρνακιώτη (Ακαρνανία) του ισχυρού οπλαρχηγού Ανδρέα Ίσκου (Βόνιτσα και Ξηρόμερο), των Διαμαντή Χορμόβα, Κώστα Σιαδήμα και Γ. Πηλάλα (Ναύπακτος, Βενέτικο, Απόκουρο) και Θεοδωράκη Γρίβα Γ. Τζόγκα  και Κώστα Ράγκου (Βάλτος) είναι μερικά των κυριότερων οπλαρχηγών και εξεχόντων ανδρών, που δρούσαν στην Αιτωλοακαρνανία και που μπορούσαν να επηρεάσουν τα πλήθη.

 

Καί λόγω τής γεωγραφικής θέσεως της Αιτωλοακαρνανίας καί της γενικότερης σημασίας της ήταν αναγκαία η κήρυξη τής Επανάστασης: καί σ’ αυτήν. Καί βέβαια η Φιλική 'Εταιρεία πολύ είχε στρέφει την προσοχή της στον τόπο μας. Επανειλημμένες αναφέρονται οι αποστολές πρακτόρων της εδώ, κυρίως από του 1818 καί εξής, όπως του νησιώτου Ι. Παπαρρηγόπουλου, του Ρουμελιώτη Δ. Αινιάνα, του Τριπολιτσιώτη Παν. Καραγιάννη καί τελευταία τού Θεσσαλού Ηβου Ρήγα, προσωπικού απεσταλμένου του «Πληρεξουσίου τού Γενικού ’Επιτρόπου» Δ. Υψηλάντη με πολιτικοστρατιωτική δύναμη - αποστολές πού δείχνουν τα σχέδια καί τη δραστηριότητα των Φιλικών στην Αιτωλοακαρνανία. Σέ μερικά τέτοια, μαρτυρημένα όμως από επίσημες πηγές ονόματα Αιτωλοακαρνάνων Φιλικών βρίσκομε χρέος μας ν' αφιερώσωμε λίγες γραμμές. Τί κι’ αν ο θόρυβος της γιορταστικής επικαιρότητας πέρασε; Καίρια είναι πάντοτε η σημασία τού γεγονότος.

 

3. Αίτωλοακαρνάνες Φιλικοί

 

α. Φιλήμων. Καί αρχίζομε από την πρώτη χρονολογικά αξιόλογη πηγή, τον γραμματέα του Υψηλάντη ’Ιωάννη Φιλήμονα. Αυτός στο βιβλίο του «Δοκίμιον 'Ιστορικόν περί τής Ελληνικής Επαναστάσεως» (Α'. Άθήναι 1859, σελ. 387-416) παραθέτει «’Ονομαστικόν Κατάλογον Φιλικών» άπό 692 πρόσωπα. -‘Η κατάταξη του υλικού του δίνεται κατά στήλες με αυξ. αριθμό, ονοματεπώνυμο εταίρου, πατρίδα του, επάγγελμα, εποχή κατηχήσεως, τόπο κατηχήσεως, όνομα κατηχητού, χρηματική προσφορά του. Εκεί καταχωρίζονται καί εξ μόνο συμπατριώτες μας, οι εξής:

61. Βλαχόπουλος ’Αλέξιος ’Ακαρνανία. Στρατιωτικός. 1819. Πρέβεζα. Δ. Βλαχόπουλος.

185. Καλλουτουρος Παναγιώτης-. Ναύπακτος. Δίδασκαλος. 1819. Βουκουρέστι Γρ. Δίκαιος. Γρόσια 300.

218. Καρπούνης Νικ. Κ. Μεσολόγγιον. "Εμπορος. 1820 ’Οδησσός. Γ. II. " Κορφινός. Γρόσια 400.

287. Κωστόπουλος Παναγιώτης. Ξηρόμερο. "Εμπορος. 1820- Γαλάζιον Δ. Βοήλλας. Ρβλ. 100.

387. Μπαρλάς Βασίλειος. ’Ακαρνανία.

586. Στάϊκας Παναγιώτης, Μεσολόγγιον. "Εμπορος, 1821 ’Οδησσός. Κ. Α, Πεταλάς. ρβλ. 100.

 

Ό I. Φιλήμων, παρά το ότι είχε την ευτυχία νά χρησιμοποιήση τά πλούσια Αρχεία των Υψηλάντηδων, όπου βρήκε άφθονο καί πολύτιμο υλικό για την ιστορία τής Φιλικής Εταιρείας, αφότου ανέλαβε την αρχηγία ο ’Αλέξανδρος Ύψηλάντης, σταματάει μόνο στα ελάχιστα τούτα ονόματα.

 

β. Κανδηλώρος. Στα 1926 ο ιστορικός αυτός συγγραφέας τύπωσε το βιβλίο του: «Φιλική Εταιρεία», Με βάση το μέχρι τότε γνωστό υλικό καί ύστερ’ από λεπτομερειακή εξέταση των αρχείων τής Εθνικής Βιβλιοθήκης (Τμήμα χειρογράφων) καί τής 'Ιστορικής καί ’Εθνολογικής Εταιρείας, καθώς καί του λεγομένου «Καταλόγου Ξάνθου» με τα 134 ονόματα Φιλικών, αναφέρει καί αυτός σποραδικά μερικούς Δυτικοελλαδίτες Φιλικούς. Έτσι στη σελίδα 337 σημειώνει αόριστα τα έξης:

«Έν τή Δυτική Στερεά Έλλάδι κατηχήθησαν (το 1819) εν τοις πρώτοις οι αδελφοί Δημήτριος καί ’Αλέξιος Βλαχόπουλος εξ ών o δεύτερος (τον αναφέρει όμως καί ο Φιλήμων) υπηρέτησεν ώς αξιω­ματικός έν Έπτανήσω μεταβάς δέ εις Κωνσταντινούπολη συνελήφθη τον Σεπτέμβριον του 1819 ως ύποπτος καί διελθών εκ του υαλοπωλείου του Γιαλιά ειδοποίησεν ετοίμως τον Γρηγόριον Ε΄ όστις το ανήγγειλεν εις τον Κάνιγγ και τον διέσωσεν ως υπήκοον του  Ιονίου Κράτους».

Ό εκ Μεσολογγίου Κάρπος.

'Ο I. Ράγκος

'Ο Ίωάννης Τρικούπης πατήρ του ιστορικού, εκ Μεσολογγίου.

Ο Πάνος Γαλάνης ή Μεγαπάνος, διάδοχος του Μήτσου Μαυρομμάτη.

Στή σελίδα 423 ο Κανδηλώρος σημειώνει το όνομα: «Σπύρος Σπανόπουλος εκ Με­σολογγίου» πού βάσει του Άφιερωτικού του, πού είχε ίδή στην Εθνική Βιβλιοθήκη εκείνος πρέπει να μυήθηκε Φιλικός κατά Δεκέμβριο του 1820, Καί στην επόμενη 424 σελίδα του αναγράφει για την ίδια χρονολογία του 1820 καί δυό γνωστά στων τόπο μας ονόματα Φιλικών, του Τάτση Μαγγίνα και Κώστα Βλαχόπουλου.

 

     γ. Μέξας. Περνάμε στου Βαλέριου Μέξα τούς «φιλικούς» (Αθήναι 1937). Είναι καί το βιβλίο αυτό «Κατάλογος των μελών τής Φιλικής Εταιρίας εκ του ’Αρχείου Σέκερη» όπου δίδονται τα ονόματα 541 εταίρων με αυξ. αριθμό, ονοματεπώνυμο, πατρίδα, επάγγελμα, ηλικία, κατηχητή, προσφορά, χρόνο καί τόπο μυήσεως, διεύθυνση Αφιερωτικού  για τον κάθε εταίρο. Καί σ’ αυτό η Αιτωλοακαρνανία παρουσιάζεται μόνο με δυο εκλεκτά τέκνα της. Είναι (σελ. 64, 66) οι :

 

427. Γεώργιος Διβερόπουλος - ’Από την Κοζίτζαν τού Ναυπάκτου. Έμπορος εις Αίγιναν. Χρόνων 46. Διά του ’Αθανασίου Μαρζέλου. Γρόσια 150. 2 Νοεμβρίου 1819, Μέγαρα. Τω Βασιλείω Γεωργίω, εις Κωνσταντινούπολη.

438. Επαμεινώνδας Μαυρομμάτης. - ’Ιατρός. Χρόνων 28. Διά του Κωνσταντίνου Πεντεδέκα. Γρόσια 300. 14 Δεκεμβρίου 1819, Βουκουρέστιον.

 

Προς Γεώργιον Μόστραν.

Κακώς ο Φιλήμων παρέλειψε τον από Κατούνα του Ξηρομέρου Επαμεινώνδα Μαυρομμάτη, γιό του Έλληνιστού Νικολάου Μαυρομμάτη, από τον κατάλογό του, γιατί όχι μόνο τη Φιλική ιδιότητα του γιατρού, αλλά καί διέσωσε (άπ. παρ., Α' σελ. 339) ένα πολύτιμο σχετικό έγγραφο του Φιλικού εκείνου, το προς τον Γεώργιο Μόστρα εξής Άφιερωτικό γράμμα του:

«Πρός τον ευγενέστατον κύριον Γεώργιον Μόστραν, (το σημείο).

Έκ Βουκουρεστίου 1819,

τή 14 Δεκεμβρίου.

Έχάρην τα μέγιστα διά την υπηρεσίαν τού σχολείου, όπου έλάβατε καί ήδη ενεργείται με επίπονον επιμέλειαν. Είσθε άξιοπαραδειγμάτιστοι είσθε αξιέπαινοι. Ή νεολαία, όπου θα φωτισθή εις τούτο το διά τής αγαθοεργού επιμελείας σας άρτιοσύτατον σχολείον, θέλει εγχαράξει το όνομά σας εις πέτραν αίωνιότητος με άνεξαλείπτους χαρακτήρας. Σέ παρακαλώ, λοιπόν να δεχθής καί την μικράν μου ταύτην ώς πρός τήν προθυμίαν μου προσφοράν γρόσια 300, την οποίαν στέλλω διά του κυρίου Κωνσταντίνου Πεντεδέκα, καί να συγκαταγράψητε καί εμέ εις τον κατάλογον των συνδρομητών σας. Και ταύτα μεν εν συντομία. Περί δέ τού ότι ζητείται να ήξεύρετε τον χρόνον τής ηλικίας μου διά να παύση ή έρις μεταξύ σου καί τού φιλτάτου Δημητρίου, μάθετε ότι τρέχω τον εικοστόν όγδοον,, καί ας παύση ή φιλονεικία σας. Επιθυμούσα να εκταθώ περισσότερον άλλ’ επειδή σήμερον γράφω διά την φιλτάτην μου πατρίδα, αναγκάζομαι να παύσω. Όθεν σάς προσκυνώ και μένω με το ανήκον σέβας. Επαμεινώνδας Μαυρομμάτης, ιατρός».

Στην αρχοντική οικογένεια των Μαυρομματαίων τού Ξηρομέρου πολλά οφείλει ο τόπος. Η υπέρ του Γένους προσφορά της εγκαινιάζεται με τον γενάρχη της Γεώργιο, προεστό τού  Κάρλελι (πέθανε στα 1704). Πολλά μέλη της προεστοί, αγιάν-βιλαετλήδες, λόγιοι, πολιτικοί, επιστήμονες διακρίθησαν στην Τουρκοκρατία, στον Ξεσηκωμό καί μετά την αποκατάσταση. Στους κυριότερους εκπροσώπους της τάσσεται καί o Επαμεινώνδας Ν. Μαυρομμάτης. Γεννήθηκε στα 1791. Σπούδασε γιατρός στο εξωτερικό. Στα 1819 εγκατεστημένος στο Βουκουρέστι μυήθηκε Φιλικός από τον Ηπειρώτη Κ. Πεντεδέκα. Σέ σύσκεψη των Φιλικών στο σπίτι του, στις 20 Φεβρουαρίου 1821, αποφασίστηκε να πραγματοποιηθή ακριβώς την επομένη ή πρώτη υπό τον Καραβία κρούση κατά των Τούρκων στις 'Ηγεμονίες. ’Αργότερα o Μαυρομμάτης κατέβηκε στην επαναστατημένη Ελλάδα και έλαβε μέρος στη συνέλευσή των προκρίτων τής Δυτικής Ελλάδος, στο Μεσολόγγι, ως πληρεξούσιος του Ξηρομέρου. Στη συνέλευση του Αιτωλικού (Δεκέμβριος 1824) μετέσχε o Επαμεινώνδας Μαυρομμάτης - «ιατρός, ανήρ πατριώτης καί τίμιος» κατά τον Κασομούλη - ως Έπαρχος Βλοχού. Διαβάζοντας τα κονδύλια των εξόδων, ενώ όλοι τον παρακολουθούσαν, σταμάτησε και είπε στον γραμματέα:

-Γραμματέα, παρατήρησε καλά τον λογαριασμόν, διότι τα γέλια τής Συνελεύσεως δείχνουν ότι οι Έπαρχοι καταχράστηκαν τα χρήματα- και τούτο δεν μέ αρέζει,

Ή πρότασή του έγινε αιτία να ξεκαρδιστούν όλοι στα γέλια καί αν τού πουν ;

-Άν είσαι αθώος, μη φοβάσαι. (Κασομ., Α’., 447).

 

δ. Μερικές άλλες πηγές.

Ό από Κουτουλίστια (τώρα: Κρυονέρια) των Κραββάρων φλογερός ρασοφόρος Δαμιανός (κατά κόσμον Δημήτριος Τσώνης), ιδρυτής στα 1804 τής εκεί μονής του Άγιου Δημητρίου καί ασκητής σ' αυτή μέχρι του Ξεσηκωμού, οπότε εγκατέλειψε ξαφνικά το δημιούργημά του καί ρίχτηκε ακράτητος στον πολεμικό σκοπό επί κεφαλής ιδίου σώματος για να ολοκαυτωθή στα 1826 στο Μεσολόγγι, Φιλικός ο ίδιος αναδείχτηκε καί ένας ένθερμος απόστολος τής Εταιρείας στον τόπο μας. Στα 1818 ταξίδεψε για υποθέσεις τής μονής στην Πόλη καί κεί μυήθηκε στα μυστικά τής Φιλικής, έγινε μέλος της καί ανάλαβε τη σπουδαιότατη αποστολή τής διάδοσης της καί δώ. Καί είναι πράγματι εκπληκτικό το ότι κατώρθωσε ο πρώην άσημος εκείνος μπιστικός στον πατριωτικό τομέα. Σ’ ένα γράμμα του, γραμμένο λίγες στιγμές πριν μιας μάχης, όπου άφηνε τη διαθήκη του, γιατί άμεσος ήταν ο κίνδυνος του θανάτου, φανερώνεται κυρίως η δράση του ως Φιλικού και ποιους πατριώτες του είχε μυήσει. Το γράμμα είχε διασωθή στο αρχείο τής οικογενείας Κοτίνη, από όπου το είχε δημοσιεύσει ο  I. Δ. Καλλιμβάκος («Ιστορία τής I. Μ. Κοζίτσης τής Αμπελακιωτισσης», Αθήναι 1902 σελ. 59-61). Τα σημεία, πού μάς ενδιαφέρουν εδώ άμεσα, είναι τα εξής:

 

«1821, ’ Ιουνίου 5.

Κάνω θύμηση με το γράμ­μα του κυρ-Γιώργη Παπαζαχαροπούλου άπό *:δ Παρίσι καί μέ το γράμμα του κυρ-Ηβου Ρήγα, καθώς μ’ επρόσταξαν απόστολο ο Πατριάρχης καί ο κυρ-Γιώργης ο ά­νωθεν, έδραμα είς τον κλήρον εκήρυξα την ελευθερίαν ως απόστολος, όπου ήμουνα. (...) Εις τά Κράββαρα έκανα αδελφόν τον Πηλάλα, τούς Καναβαίους, τον Σισμάνην, τούς Ξυδαίους καί τον Γιώργη Πλατανιώτη (...) Στο Απόκουρο τον καπετάν Σιαδήμα καί τούς προεστούς. Στον Έπαχτο τον κύρ-Βλάχο, τον κυρ -Άναγνωστάρα καί τον Χαραλ. Καλογερογιάννο. Στη Σταμνά τον κύρ - Άναγνωστάκη (Τσιμπουράκη) Στο Βραχώρι τον κυρ-Μεγαπάνο καί τον έβαλα ως την Άρτα προεστό καί καπετάνιο»

 

Δαμιανός, χτίτορας τής Ά. Μ. «Αγίου Δημητρίου»,

άγιου Λιδωρικίου, Απόστολος τής ελευθερίας».

 

Στον εκ Κραββάρων τούτον ηγούμενο Δαμιανό, πού κακώς τον λένε Δανιήλ, αποδίδεται (Έμ, Πρωτοψάλτης - Στ. Στάϊκος Μακρής) καί η στα 1819, πριν δηλαδή γίνη καπετάνιος του Ζυγού, μύηση στα τής Φιλικής του στρατηγού Δημήτρη Μακρή” όμως ο ίδιος ο Δαμιανός δεν τον αναφέρει στο γράμμα του.

 

 Αλλά καί ο από τη Σταμνά Αναστάσιος Τσιμπουράκης, από τούς εξέχοντας προεστούς τής επαρχίας Μεσολογγίου, αναφέρεται μέλος τής Φιλικής προ του 1820, κατηχηθείς από τον Παλαιών Πατρών Γερμανό.

 

Τέλος καί ο ιερεύς Παντολέων Βάλβης, οίκονόμος του Αγίου Σπυρίδωνος του Μεσολογγιοΰ άναφέρεται σέ πιστοποιητικό των εκδουλεύσεών του, έκδομένο στίς 10 Μαίου 1865 στο Μεσολόγγι καί υπογεγραμμένο από τον Κ. Βλαχόπουλο, Π. Καψάλη καί Γ. Ροΰτσο, ως μεμυημένος τα τής Φιλικής Εταιρείας καί καταπλεονεκτών ως εκ της πνευματικής θέσεώς του διενήργει μετ’ άπειρου πατριωτισμού την Ελληνικήν Έπανάστασιν».

 

Πέραν των ονομάτων αυτών τίποτε άλλο δυστυχώς! Ώστε σέ τόσο λίγα, καμμιά πενηνταριά όλα κ όλα, ονόματα περιορίζονται οι Αίτωλοακαρνανάνες Φιλικοί; Ασφαλέστατα όχι. Αυτοί είναι τά από επίσημες πηγές μαρτύρημένα μέλη τής Εταιρείας.  Ο τόπος μας, πού έβγαλε τότε τόσους κορυφαίους τής δράσης καί τής Ενέργειας, πρέπει να είχε αναδείξει καί πολλούς άποστόλους τής Φιλικής. Έτσι o αριθμός αυτός ούτε κάν πλησιάζει στον πραγματικό αριθμό τών μυηθέντων πράγμα φυσικό, αν αναλογισθούμε με τί τρόπο γίνονταν ή μύηση καί λάβαινε γνώσι αυτής ή ’Αρχή. Έπειτα ή Φιλική Εταιρεία δεν κρατούσε αρχεία μέχρι τής αναλήψεως τής Αρχής από τον Άλεξ. Υψηλάντη. «Δέν εγνωρίσθη πούποτε σταθερά τις Αρχείου παρακαταθήκη, είμή από τής αναγορεύσεως του ’Αλεξ. Υψηλάντου», σημειώνει 0 Φιλήμων (Δοκ. Φιλ, Εταιρείας, 1884, σελ, α’). ’Από πού λοιπόν να τούς μάθωμε όλους;  Ό Περραιβός βεβαιώνει πώς ο φόβος του Άλή Πασά, αν καί ή αυλή του υπήρξε το μέγα φυτώριο τής Φιλικής Εταιρείας, ήταν στα μέρη τούτα, πού κάθε τόσο πλήρωναν ακριβά τον απελευθερωτικό τούς πόθο, μεγάλος. Καί ο φόβος αυτός, επικουρούμενος καί από τον συνωμοτικό χαρακτήρα τής Εταιρείας, ίσως να δικαιολογή την έλ­λειψη περισσοτέρων συγκεκριμένων πληροφοριών. Γι’ αυτό είναι ανάγκη, όσοι κατέχουν έγγραφα προγόνων τους Φιλικών, να βρουν τον τρόπο να τα παρουσιάσουν. Είναι προσφορά αυτή τριπλή! προς την ιστορία, τον τόπο καί τούς μεγάλους προγόνους τους. Ας μάς ακούσουν.

______________________________________

*To κείμενο αυτό του παλαιού συνεργάτη της Νέας Εποχής Κ. Σ. Κώνστα πρωτοδημοσιεύτηκε στη  εφημερίδα μας (φύλλο 715 της 17/1/1965) επ ευκαιρία της συμπληρώσεως τότε 150 ετών από της ιδρύσεως της Φιλικής Εταιρείας. Επαναδημοσιεύεται σήμερα, ύστερα από την συμπλήρωση 200 ετών από της ιδρύσεως της Φιλικής Εταιρείας.