Θέματα πολιτικής αυτογνωσίας

Δημοσθένη Γ. Γεωργοβασίλη:

Ελληνικός Ομπλομoβισμός

Αφιέρωμα στα εκατό χρόνια από το θάνατο του Ιβάν Α. Γκοντσαρώφ (1812 - 1891)

Του Δημοσθένη Γ. Γεωργοβασίλη

1. Οι Έλληνες και η τύχη: Το ότι η ελληνική κοινωνία από το 1821, εποχή της παλιγγενεσίας του ελληνικού κράτους, μέχρι σήμερα τελεί συνεχώς υπό τυχαία και όχι σχεδιασμένη διαμόρφωση, αυτή η πραγματικότητα δεν χρειάζεται να πιστοποιείται επισήμως από ειδικούς επιστήμονες· είναι αυταπόδεικτη στον κάθε επιχώριο ή αλλοδαπό παρατηρητή του κοινωνικού βίου της χώρας, έστω κι αν οι παρατηρήσεις γίνονται κατά αραιά διαστήματα.

 Οι Έλληνες κατά τη διάρκεια του ελεύθερου πολιτικού βίου τους, στηριζόμενοι κυρίως επάνω στο θεσμό της δουλείας, κατά το δη λεγόμενον, "έκαναν την τύχη" τους. Έτσι ανέπτυσσαν μια ιδιαζόντως ελληνικού τύπου δουλοκτητική κοινωνία, μέσα από την οποία ως βάση διεξήγαν τους πολέμους, ασκούσαν κατά ξηράν και θάλασσαν τα εμπορικά τους επιτηδεύματα ή ίδρυαν αποικίες εκμετάλλευσης. Οι δούλοι, πρόδρομοι των μηχανών της βιομηχανικής εποχής, ήταν κεφάλαιο, αποτελούσαν περιουσία των δυνατών. Οι δούλοι ήταν η τύχη, που δούλευε για την προκοπή των Ελλήνων.

Οι Έλληνες όμως και κατά τη διάρκεια της μακραίωνης υποταγής τους είτε στους Ρωμαίους είτε στους Σλάβους, είτε στους Ενετούς, είτε στους Φράγκους, είτε, τέλος, στους Τούρκους, δεν έπαυσαν να αναπτύσσουν, με την παγκοσμίως ομολογούμενη ευφυΐα τους, τους τρόπους και τα μέσα, ώστε και τη δουλεία τους να αμβλύνουν και στον κατακτητή να μην παραδίδονται ολοσχερώς ως κεφάλαιο για ολοκληρωτική αφομοίωση τους. Οι Έλληνες, ακόμη και ως σκλαβωμένοι, κατόρθωναν να γίνονται κύριοι της τύχης των.

 Οι Έλληνες λοιπόν, είτε ελεύθεροι είτε υποδουλωμένοι, δεν κατέληξαν ποτέ στη μοίρα του "περιττού ανθρώπου", δεν έγιναν ποτέ "άχθος ἀρούρης". Πιστεύοντας αταλάντευτα στην πολιτισμική, αλλά και στη φυλετική τους ανωτερότητα αγωνίζονταν να δικαιώνουν την τρισαιώνια αγαθή φήμη του "ελληνικού δαιμονίου". Και η τύχη τούς βοηθούσε, όπως το έχει συνήθεια για όλους τους τολμηρούς δουλοπάροικους πιστούς της ή τους δουλοκτήτες κυρίους της.

 2. Οι σύγχρονοι Έλληνες και ο τύπος του "περιττού ανθρώπου': Ωστόσο ο τύπος του σημερινού Έλληνα δεν φαίνεται να αποτελεί εξελικτική βαθμίδα του γνωστού και παροιμιώδους ανά τον κόσμο οδυσσειακού ανθρώπου, του εύτολμου, του πολύτροπου, του δραστήριου, του ακάματα αγωνιστικού. Ο τύπος του σύγχρονου Έλληνα φαίνεται να είναι ο τύπος του "περιττού ανθρώπου", όπως τον ονομάζει ο μεγάλος Ρώσσος λογοτέχνης Γκοντσαρώφ (1812–1891) στο μυθιστόρημά του "Ομπλόμωφ"*. (Στα ρωσσικά ο τίτλος "λίζνη τσελαβέκ" σημαίνει "περιττός άνθρωπος"). Ο ήρωας του ομώνυμου μυθιστορήματος του Γκοντσαρώφ είναι ένας τύπος της ανερχόμενης, κατά τα μέσα του περασμένου αιώνα, καπιταλιστικής κοινωνίας της Ρωσσίας, της οποίας τον οίστρο ανέκοψε ο μεγάλος εμφύλιος πόλεμος των Ρώσσων, που είναι γνωστός περισσότερο ως Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917. Ποιος λοιπόν είναι ο τύπος του "περιττού ανθρώπου"; Πώς τον σκιαγραφεί ο Γκοντσαρώφ;

3.0 Ομπλόμωφ ως σύμβολο του "περιττού ανθρώπου": Ο Ομπλόμωφ. τριάντα περίπου ετών, ωραίος γόνος ευγενών της υπαίθρου, μεγαλοκτηματίας, με πολλές χιλιάδες «ψυχών» στα κτήματά του, ανατράφηκε μέσα σε μια ονειρωδώς ευημερούσα πατριαρχική οικογένεια, όπως με τόση γλυκύτητα περιγράφει εκείνη τη ζωή ο Γκοντσαρώφ στο Ένατο Κεφάλαιο του μυθιστορήματος του, με τον τίτλο «Το όνειρο του Ομπλόμωφ". Μια τέτοια ανατροφή ήταν επόμενο να καταστήσει την ευφυή νεαρό έναν άνθρωπο πεπαιδευμένο και γαλουχημένο με τα αληθινά ιδεώδη του τέλειου ανθρώπου. Η καταγωγή, οι πάγιες συνήθειες της κοινωνικής τάξης των μεγαλοκτηματιών, η ασφάλεια που χορηγούσαν στα μέλη εκείνων των οικογενειών τα προνόμιατης τάξης τους, ήταν οι συνθήκες για την πραγμάτωση επί της γης του ιδεώδους μιας παραδείσιας ευδαιμονίας, όπως αυτή ιστορείται στο "Όνειρο του Ομπλόμωφ". Αλλά η ανερχόμενη κεφαλαιοκρατική τάξη των επιχειρηματιών απορρόφησε τα κεφάλαια των μεγαλοκτηματιών, κυρίως τα έμψυχα, που ήταν οι "ψυχές", οι μουζίκοι. Οι μεγαλοκτηματίες, έτσι εγκαταλελειμμένοι, περιέπεσαν σε καθολική παθητικότητα και αδράνεια. Έτσι συνήθως συμβαίνει, όταν οι ευγενείς χάνουν τους δούλους, από τους οποίους τρέφονται.

 Ο Ομπλόμωφ, για να μην καταντήσει να γίνει "περιττός άνθρωπος", μετανάστευσε στην Πετρούπολη, όπου μάταια αναζήτησε εργασία στις υπηρεσίες του τσαρικού κράτους, για να εξασφαλίσει πόρους ζωής. Αργόσχολος μέσα στη ρωσσική πρωτεύουσα εξαντλείται στο να αναπτύσσει με γλαφυρό λόγο και ήθος ευαγγελιστή γοητευτικές φιλανθρωπικές θεωρίες για την οργάνωση κράτους προνοίας, για τη βελτίωση της κοινωνικής κατάστασης των οικιακών υπηρετών, ένας των οποίων, ο Ζαχάρ, τον ακολουθεί ως σκιά του, γιατί "ποτέ δεν του ήρθε η ιδέα ότι μπορεί κανείς να ζήσει κι αλλιώς", δηλ. χωρίς αφέντη και μάλιστα ακαμάτη! Οι σκέψεις του Ομπλόμωφ για την ορθολογική οργάνωση του μεγάλου κτήματος, μιας φάρμας. με βάση τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης και του λογικού κέρδους, βρίσκουν βέβαια πολλούς πρόθυμους ακροατές, ποτέ όμως δεν φθάνουν να συγκινήσουν τον ίδιο, ώστε να λάβει απόφαση και να ενεργήσει για την πραγματοποίηση των σχεδίων του. Είναι τόσο πολύ αδρανής, ώστε δεν αποφασίζει ούτε μιαν επιστολή να γράψει προς το διαχειριστή του κτήματός του, για να του εκθέτει τα ωραία του σχέδια. Χώρος της ζωής του είναι το κλειστό δωμάτιο, μόνιμη θέση του το ανάκλιντρο και σταθερό ένδυμα του το νυχτικό του.

 Ένας παιδικός φίλος του, ο Στολτς (γερμανιστί: υπερήφανος), γόνος οικογενείας Γερμανών προσφύγων, τολμηρός επιχειρηματίας, τον συσταίνει ένθερμα σε μια φιλική του οικογένεια, με το σκοπό να τον σώσει από τη ραγδαία κατάπτωσή του. Το σχέδιο φαίνεται να στέφεται από επιτυχία: Ο Ομπλόμωφ σύντομα ερωτεύεται τη νεαρή και εύχυμη Όλγα, η οποία αντιπροσωπεύει τη δραστήρια νεολαία της Ρωσσίας. Η Όλγα αιχμαλωτίζεται από τις σκέψεις και τους ευγενικούς τρόπους του Ομπλόμωφ και προσπαθεί να "λυτρώσει" τον αδύναμο εραστή της, ο οποίος όμως περιέρχεται σε ένα βαθύ διχασμό: Ο έρωτας της νεαρής τον συναρπάζει και τον έλκει δυνατά, αλλά η αποφασιστική δραστηριότητά της τον τρομάζει και τον απωθεί εφιαλτικά. Η Όλγα, πεπεισμένη για το αδιέξοδο των προσπαθειών της, εγκαταλείπει τον Ομπλόμωφ στην παθολογική του νωχέλεια και παντρεύεται το δραστήριο έμπορο, το Στολτς, ο οποίος είναι ένας χαρακτήρας άντικρυς αντίθετος προς τον Ομπλόμωφ.

 Ο Ομπλόμωφ, αφού η Όλγα δεν κατόρθωσε να τον βγάλει οριστικά μέσα από το νυχτικό του, παραδίνεται στην Αγκάφια Ψενίτσια (που στα ρωσσικά σημαίνει "αγαθή ψωμοδότρα"), που είναι μια ασήμαντη και εθελόδουλη γυναικούλα του λαού, η σπιτονοικοκυρά του, η οποία γνωρίζει μόνο να κολακεύει το άθλιο ελάττωμά του, δηλ. την αδιατάρακτη οκνηρία του. Η Αγκάφια με αφοσίωση και υπομονή του ράβει τη νυχτόρομπα, εκείνη που η Όλγα είχε κατορθώσει να του την αφαιρέσει, αλλά μόνο για λίγο καιρό. Με τις ακοίμητες φροντίδες της Αγκάφιας ο Ομπλόμωφ βυθίζεται μέσα σε αποπνικτική ηρεμία, περιπίπτει σε αδιέξοδη αδράνεια, καταλήγει οριστικά σε αποφασισμένη φυγοπονία, όπου βιώνει με αδιατάρακτη άνεση την ηθελημένη υπνηλία του. Η ζωή του κυλάει "χωρίς πικρά ή γλυκά δάκρυα". Η δουλικότατη Αγκάφια μεριμνά με πνεύμα αυτοθυσίας να έχει και με το παραπάνω καθετί που εκείνος χρειάζεται. Του χαρίζει και δύο παιδιά!

 4. Η τύχη του Ομπλόμωφ και ο αυτισμός: Αλλά η τύχη του Ομπλόμωφ είναι παρόμοια με την τύχη ενός αυτιστικού παιδιού: Κλεισμένος ερμητικά στον εαυτό του, χωρίς επικοινωνία με το περιβάλλον του, κινεί από μόνος του τη φαντασία του και υφαίνει μέσα στο δικό του κόσμο με τη σκέψη του τις παραστάσεις του κόσμου αυτού, ενός κόσμου χωρίς κοινωνικότητα, χωρίς χιούμορ, χωρίς ευαισθησίες για τη μοίρα του ανθρώπου, για τη δύναμη της αλήθειας, για την αξία της ομορφιάς, για την τιμή της αρετής· ενός κόσμου με αθεράπευτες διαταραχές στα συστήματα προσαρμογής, ενός κόσμου με ιδιότροπες νοσηρές διαταραχές της προσωπικότητας· ενός κόσμου βεβαρημένου από διάφορες σχιζοειδείς ψυχώσεις. Και όμως ο ψυχο¬παθής αυτός έχει την τύχη της υπερπροστασίας εκ μέρους αφοσιωμένων ανθρώπων του περιβάλλοντός του.

 5. Οι αντιφάσεις των Νεοελλήνων: Η τύχη του Ομπλόμωφ είναι η τύχη του σημερινού Έλληνα: ευπαίδευτος στην απαιδευσία του, αναποφάσιστος μέσα στην ευφάνταστη τόλμη του, αδρανής μέσα στη δυναμική ενεργητικότητά του, νωχελής μέσα στον οργασμό των σχεδίων του, μοιρολάτρης μέσα στην επαναστατικότητά του, άκαπνος ήρωας των ποικιλώνυμων συνταξιοδοτικών ταμείων, παραδίνεται ηδονικά μέσα σε ψυχεδελικά όνειρα παραδείσιας ευτυχίας, για την οποία ο ίδιος είναι ακράδαντα πεπεισμένος πως δεν υποχρεούται να κάμει τίποτε, αφού οι άλλοι, οι "ὀτρηροὶ θεράποντές" του, που ενσαρκώνουν τη δική του χρυσή τύχη, είναι ολοπρόθυμοι να του την εξασφαλίσουν. "Το όνειρο του Ομπλόμωφ1", όπως ο Γκοντσαρώφ το περιγράφει, αναπαράγεται και στη χώρα μας για τα τρισευτυχισμένα παιδιά της τύχης.

 6. Η δουλικότητα της τύχης και το όνειρο του Ομπλόμωφ: Αλλά ποιοι είναι αυτοί "οι άλλοι"; Είναι ο δούλος Ζαχάρ, η Αγκάφια Ψενίτσια κι όλοι όσοι τους μοιάζουν. Είναι η δουλικότητα της θεάς τύχης, όπως εκφράζεται λατρειακά μέσα από τις ως θέσφατα διδόμενες υποσχέσεις των ποικίλων λαχείων. (:Εθνικό Λαχείο, Λαϊκό Λαχείο, Λαχείο Ιπποδρόμου, Ειδικό Κρατικό Λαχείο, Ξυστό Λαχείο, Λαχείο Ακινήτων, Προ-πο, Λόττο, Τότο κλπ.). Είναι το όνειρο του Ομπλόμωφ, όπως μεταλλάσσεται σε πραγματικότητα μέσα από την αγωνία ή την απάτη των τυχερών παιγνίων, που ωσάν θρησκευτικές τελετουργίες διεξάγονται στα καζίνο, στις χαρτοπαικτικές λέσχες, στα καφενεία, στις μπαρμπουτιέρες, στους ραδιοφωνικούς διαγωνισμούς, στους τροχούς της τύχης των ποικίλων τηλεοπτικών συνεργείων. Είναι η Αγκάφια Ψενίτσια της Ηνωμένης Ευρώπης ως αστείρευτη ψωμοδότρα των υιών της τύχης. Είναι η ΕΟΚ, είναι τα κρατικά δάνεια για την κάλυψη των χασμάτων του κατά παράδοση ελλειμματικού εθνικού προϋπολογισμού. Είναι οι εκποιήσεις της γης μας σε ημεδαπούς και αλλοδαπούς σωτήρες ή αισχρούς αργυραμοιβούς. Είναι οι άδηλοι πόροι, που καλόδεχτοι ωσάν η βροχή στη διψασμένη έρημο εισρέουν στα ταμεία από τις αιματηρές οικονομίες των εργατών και των ναυτιλλομένων, που δαπανούν τη ζωή τους εξαργυρώνοντας πολύ φθηνά το αίμα τους στην ξενιτιά. Είναι το τουριστικό συνάλλαγμα, είναι η τοκογλυφία της παραοικονομίας, είναι τα έσοδα από ενοίκια διαμερισμάτων, καταστημάτων, οικοδομημάτων, περιπτέρων, ταρατσών. Είναι οι αποζημιώσεις από δουλεία του χώρου για διαφημίσεις, είναι οι προίκες για τους γαμβρούς με το "σίγουρο μέλλον". Είναι οι μίζες από μεσιτείες, είναι οι τόκοι από καταθέσεις, από ομόλογα, από χρεόγραφα και μετοχές. Είναι τα κέρδη της φοροδιαφυγής, η οποία ασκείται στη χώρα μας ως άθλημα εθνικής αρετής. Είναι οι καταχρήσεις και οι κλοπές δημοσίου ή ιδιωτικού χρήματος, που, όταν διαπράττονται από υψηλά ιστάμενους κυβερνώντες, δεν οφείλουν να εμπίπτουν στην αρμοδιότητα της δικαιοσύνης, αφού ο λαός όχι μόνο τις αμνηστεύει, αλλά είναι έτοιμος και να τις μιμηθεί!

 7. Η χώρα των Λωτοφάγων: Επονείδιστα και εγκληματικά συμβάντα λογαριάζονται ως ασήμαντα φαινόμενα, που αξίζουν μόνο ως παιδαγωγικά μαθήματα για την μαθητιώσα νεολαία, μη λάχει και μείνει απαίδευτη στο πνεύμα της εποχής. Τέτοια γεγονότα με εποπτική διδακτική αξία είναι οι διαρρήξεις, οι κλοπές, οι ληστείες, οι βιασμοί, οι εμπρησμοί, οι βομβαρδισμοί τραπεζών ή καταστημάτων μεγάλων οργανισμών με θεατές τους αστυνόμους, οι δολοφονίες, οι ανατινάξεις τουριστικών λεωφορείων, κρουαζιερόπλοιων ή αθλητικών σταδίων. Ο χουλιγκανισμός καθαγιάζεται και στην πολιτική, στην οικονομία, στην εκπαίδευση, στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και Επικοινωνίας, ακόμη κάποτε και στη θρησκεία! Και όλα αυτά γίνονται ασκήσεις επαναστατικής γυμναστικής στα πανεπιστήμια, στα σχολεία, ακόμα και στα νηπιαγωγεία!

 Και οι δημοσιογράφοι φιλοτιμούνται όλα αυτά να τα προβάλλουν στη δημοσιότητα φρέσκα και ολοζώντανα, επισωρεύοντας και την επιβραβευτική τους κριτική, μην τύχει και χάσουν την λαϊκιστική δημοτικότητά τους, μη λάχει και το πάσχον από σαδομαζοχιστική νεύρωση πλήθος μείνει απληροφόρητο για την ιδιοφυΐα των εγκληματιών!

 8. Ποιος φταίει; Θα ήταν όμως άδικο να τονίζονται τέτοιου είδους ιερεμιάδες για έναν ολόκληρο λαό, για ένα λαό της οδύνης, της αγωνίας, των αγώνων, της παλικαριάς, των μεγάλων απελευθερωτικών και αμυντικών πολέμων της πατρίδας. Αλλά είναι ή δεν είναι σκιαγραφία της κοινωνικοπολιτικής και οικονομικής κατάστασης της χώρας τα όσα με πολλή φειδώ και ενδεικτικά απαριθμήθηκαν παραπάνω; Γιατί δυστυχώς, αυτά είναι εκείνα, που διακρίνονται περισσότερο και επισκιάζουν τις μεγάλες αρετές αυτού του λαού. Αλλά ποιος φταίει για τη δυσοίωνη και αποτρόπαια αυτή εικόνα της σημερινής Ελλάδας;

 Και βεβαίως ευθύνεται κατά μέγιστο βαθμό η αλλοπρόσαλλη Πολιτική, που ως ψευδώνυμος σοσιαλισμός ασκήθηκε εναντίον της χώρας και του λαού της από το δουλοπρεπέστερο περιβάλλον του Έλληνα Ομπλόμωφ, ο αυτισμός του οποίου κατεξευτέλισε την τιμή του γενναίου λαού, και τον έχει οδηγήσει στο χείλος της αβύσσου.

Αλλά και ο λαός αυτός πώς αντέδρασε; Αντέδρασε δυστυχώς με ορμή αυτοκαταστροφής, την οποία με σατανικούς δημαγωγικούς μηχανισμούς τον μεταφύτευσε στη συνείδηση η αυτιστική ενδοστρέφεια ενός επονείδιστου αρχιερέα της διαφθοράς. Ένας λαός, που από τη μια μεριά ενθουσιωδώς ορκιζόταν στο ευαγγέλιο της προόδου και με ιερό δέος έσπευδε στο βωμό των ιδεωδών της ελευθερίας, ενώ ταυτόχρονα από την άλλη συνωμοτούσε με την οικονομική ολιγαρχία, για να του σφιχτούν ασφυκτικότερα γύρω από το λαιμό οι αλυσίδες της οπισθοδρόμησης, της καθυστέρησης και της υποτέλειας του!

 9. Λάθη, παραλείψεις, χαμένες ευκαιρίες: Η αντίφαση αυτή είναι ανάλογη προς εκείνη, που χαρακτηρίζει το Γερμανό επιχειρηματία Στολτς στο μυθιστόρημα "Ομπλόμωφ" του Γκοντσαρώφ. Ο ήρωας αυτός αφενός θεραπεύει με συγκινητική αξιοπρέπεια τα ιδεώδη του εσωτερικού πολιτισμού του ανθρώπου της δράσης, ενώ αφετέρου καταφάσκει χωρίς όρους και υπηρετεί χωρίς αναστολές και μάλιστα με ζέση την κοινωνική πραγματικότητα, η οποία είναι εκείνη της ανερχόμενης κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας.

 Στη χώρα μας, με την ένταξη της στην ΕΟΚ είχε προσφερθεί η πολύτιμη και μοναδική ευκαιρία, δηλ. να εισέλθει και η δική μας κοινωνία στη λεωφόρο της οικο-νομικής ανάπτυξης, μέσα από την οποία θα εξασφαλιζόταν η ευρύτερη ανάπτυξη της οικονομίας και του πολιτισμού της. Όμως θανάσιμος εχθρός του λαού, ο αμοραλισμός, ο οπορτουνισμός και ο αριβισμός και ο λαϊκισμός κάποιων δημεγερτών πολιτικών ηγετών περιέπλεξε αυτόν τον "πάντοτε ευκολοπίστευτο και πάντα προδομένο" λαό στα δίχτυα των δικών του αντιφάσεων και τον φανάτισε, για να διεκδικεί δικαιώματα που δεν του ανήκουν, να αγωνίζεται ακόμη και ως τρομοκράτης για κατακτήσεις, που προφανέστατα τον ζημιώνουν, να ενθουσιάζεται ως καμικάζι για την εξαργύρωση της ζωής με το θάνατο! Κι αυτός ο λαός, περήφανος κάποτε για το "ελληνικό φιλότιμό" του, απέκτησε, όπως ήταν αναπόφευκτο, την ψυχολογία του σχιζοειδούς και αναισθητικού ανθρώπου, ο οποίος ως αυτιστικός τύπος νοιάζεται μονάχα, για να διατηρήσει την δήθεν αυθυποστασία του απέναντι στο άμεσο κυρίως περιβάλλον του: Έμαθε μέσα στα σχολεία της κομματικής διαπαιδαγώγησής του να καταδικάζει με γλώσσα πύρινη τον καταραμένο καπιταλισμό, αλλά ταυτόχρονα με ιταμότητα τρομοκράτη να ληστεύει τα ταμεία και να τρυγάει τους ανθούς της ζωής ως Συβαρίτης. Και κλείνεται ερμητικά ως αυτιστικός στον εαυτό του!

 Καμία σχέση με τους γειτονικούς λαούς, γιατί τάχα του επιβουλεύονται την "αδιαπραγμάτευτη" εθνική ανεξαρτησία και την εδαφική του ακεραιότητα! Αδιαφορία για την απύθμενη δυστυχία των αναξιοπαθούντων λαών της γης! Σοφιστική υπεκφυγή με μεγαλόπρεπες χειρονομίες Φαρισαίου μπροστά στα παθήματα του ζωντανού ή του νεκρού περιβάλλοντός του! - Αλλά αυτοσυγκέντρωση γιόγκα στην επιδίωξη των ατομικών του σκοπών, όπως είναι ο έκνομος πλουτισμός, η ηδονιστική χρησιμοθηρία, η ευδαιμονιστική απάθεια, η ενδοστρεφής εγωπάθεια. Ο λαός αυτός, φορτωμένος με όλα τα κλινικά συμπτώματα της σχιζοφρενούς ψυχώσεως, αντί να προσπαθεί να εξομοιώνεται έστω προς τον τολμηρό Γερμανό επιχειρηματία, τον Στολτς, ο οποίος ως ενσάρκωση της ελπίδας προς ζωήν αξιώθηκε γάμου με τη ρωμαλέα και ευθαρσή νεάνιδα Όλγα, εκείνο το έκπαγλο σύμβολο μιας ασυμβίβαστης νεολαίας, που αγωνίζεται για τον μεταπλασμό της κοινωνίας όχι μέσα από τις ψευδαισθήσεις των ονείρων και των οραμάτων, που ενεργούν στις συνειδήσεις ως ναρκωτικά, με τα οποία βαυκαλίζουν την υπνηλία τους οι λογίς-λογίς Ομπλόμωφ, αλλά αγωνίζεται μέσα από τις παλαίστρες της ζωής, όπως αυτή εξελίσσεται.

 Τι έκαμε και τι κάνει, λοιπόν, αυτός ο λαός, ώστε να μη μπορεί ακόμη και ο πλέον κακόβουλος να του καταλογίσει συνευθύνη και συνενοχή; Δεν έκαμε τίποτε το θετικό! απλώς παραδόθηκε με τη σιγουριά του "καλομαθημένου παιδιού" στη γοητεία, που ασκεί το "Όνειρο του Ομπλόμωφ". Έτσι ο καθένας ονειρεύεται να γίνει, αλλά χωρίς εργασία και μόχθο, μεγάλος γαιοκτήμονας, τρανός εργοστασιάρχης, μεγαλοεφοπλιστής,  μεγαλοτραπεζίτης, μεγαλέμπορος, μεγαλοεπιχειρηματίας, έστω κι αν εκστομίζει μύδρους εναντίον του καταραμένου καπιταλισμού... Και θα ήταν, αλήθεια, το όνειρο αυτό όχι μόνο θεμιτό, αλλά και αναγκαίο ως ελιξίριο παρηγορητικό για τις ατίμητες θυσίες ενός λαού, ο οποίος έχει δικαίωμα να ζει με τιμή και αυτοσεβασμό ανάμεσα στους εταίρους της μεγάλης ευρωπαϊκής κοινωνίας των λαών. Αλλά δυστυχώς το όνειρο δεν ερεθίζει σε κινητικότητα, σε αποφασιστικότητα, σε θέληση για δράση και δημιουργία. Ποιες είναι οι δημιουργίες των σημερινών Ελλήνων, για τις οποίες θα ήταν δικαιολογημένος ο έπαινος; Ένας τέτοιος λαός ασφαλώς δεν διαπαιδαγωγείται στην άσκηση της σκέψης του και της λογικής, αλλά εθίζεται στο να αναθέτει τις ελπίδες του και να καταθέτει τα όνειρά του για ευδαιμονία αποκλειστικά στη στοργή της τύχης! Αλλά, όπως διαπιστώνει ο Αριστοτέλης, "όπου υπάρχει πολλή σκέψη και λογική, εκεί ο ρόλος της τύχης είναι ελάχιστος· όπου όμως υπάρχει πάρα πολύ μεγάλη τύχη, εκεί ελάχιστος είναι ο νους". Όπου λοιπόν λειτουργεί η λογική, εκεί δεν έχει θέση η τύχη, αλλά οι πράξεις του ανθρώπου. Και όπως παρατηρεί ο ίδιος φιλόσοφος, "ο άνθρωπος είναι αρχή των πράξεων".

 10. Οι Έλληνες παιδιά της τύχης; Αν λοιπόν οι σύγχρονοι Έλληνες δεν έχουμε γίνει ακόμη στο σύνολο μας "περιττοί άνθρωποι", αυτό ίσως οφείλεται στην αγαθή μας τύχη. Να είμαστε τάχα τέκνα της τύχης, όπως πίστευε και ο λύτης των αινιγμάτων του παραλόγου, εκείνος ο "κλεινὸς Οἰδίπους", για τον εαυτό του; Ή μήπως η τύχη να είναι η δική μας Αγκάφια Ψενίτσια, η αγαθιάρα και αφοσιωμένη σκλάβα μας, που άοκνα μάς εξασφαλίζει -και με το παραπάνω, αφού κατά την λαϊκή έκφραση "του τεμπέλη το καρβέλι καθάρειο και διπλό"- τις συνθήκες του εθνικού μας Ομπλομωβισμού, όπως τον ανέλυσε ο περιώνυμος Ρώσσος κριτικός Ντομπρολιούμπωφ στη θαυμάσια μελέτη του "Τι είναι ο Ομπλομωβισμός"; Αλλά εμείς, οι απόγονοι τόσων μεγάλων σοφών, δεν έχουμε ανάγκη από θεωρητικές και ανιαρές αναλύσεις για το φαινόμενο· το έχουμε μέσα στη νέα εθνική μας συνείδηση ως βασικό συστατικό της ταυτότητας μας. Αν οι Ρώσσοι συσταίνονται από τον εθνικό τους ήρωα Ομπλόμωφ, αν οι Άγγλοι γνωρίζονται μέσα από τους ήρωες τους, τον Άμλετ ή τον Οθέλλο, οι Ισπανοί από τον Δον Κιχώτη ή οι Γάλλοι από τον Αρπαγκόν και το Σγαναρέλλο, οι σύγχρονοι Έλληνες μπορούμε να υπερηφανευόμαστε ότι και εμείς έχουμε τον εθνικό μας συμβολικό τύπο: έχουμε τον Καραγκιόζη!

Δημοσθένης Γ. Γεωργοβασίλης

 * Ιβάν Γκοντσαρώφ: "Ομπλόμωφ". Ελλ. μετάφραση από τον Αντρέα Σαραντόπουλο (τόμοι 2) στις εκδόσεις του οίκου Σ. Ι. Ζαχαρόπουλου, Αθήνα 1980.

 ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ      26.4 - 2 ΜΑΪΟΥ 1991