Προβληματισμοί

Δημοσθένη Γ. Γεωργοβασίλη:

Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΑΡΜΕΝΙΩΝ (1915/16).

Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΦΑΓΗ ΚΑΙ ΤΟ  ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΙΔΕΩΔΕΣ

1. Οι Τούρκοι στήνουν μνημείο για τα θύματα των Αρμενίων! Ο τίτλος τούτης της μελέτης είναι δάνειο από τη σελίδα "Βήμα των αναγνωστών" της μεγάλης εφημερίδας του Μονάχου Süddeutsche Zeitung (31 Δεκ. - 1/2  Ιαν. 2000) (εφεξής SD). Ο γνωστός και στην Ελλάδα Γερμανός δημοσιογράφος, που εργάζεται γι' αυτή την εφημερίδα, Βόλφγκανγκ Κόυντλ, απέστειλε από την Άγκυρα αρχές Δεκεμβρίου  στην εφημερίδα του την είδηση ότι η Τουρκία αρχές Δεκεμβρίου στην πόλη της Ανατολίας Ιγκντίρ, πολύ κοντά στα σύνορά της με την Αρμενία, με τη συμμετοχή του Προέδρου και του Πρωθυπουργού της, απεκάλυψε πελώριο μνημείο, που το έστησε τόσο υψηλό, ώστε να φαίνεται και από την πρωτεύουσα της Αρμενίας, το Εριβάν. Το μνημείο αυτό το ίδρυσε τώρα δήθεν εις μνήμην των Τούρκων, που έπεσαν θύματα . . . από τις αγριότητες των Αρμενίων επαναστατών!  

2. Η οργή των απανταχού Αρμενίων: Η είδηση αυτή, όπως ήταν επόμενο, ερέθισε εξοργιστικά όχι μόνον τους απανταχού της Γης διασπαρμένους Αρμενίους, αλλά και πολλούς Γερμανούς πολίτες, οι οποίοι ανάλογα με τις γνώσεις τους για τη σχετική Ιστορία ή και με βάση τις συμπάθειές τους εκδηλώθηκαν κατά της προκλητικότατης αυτής ενέργειας των Τούρκων ή και υπέρ αυτής.  

Έτσι στην εφημερίδα αρχικά δημοσιεύθηκαν τρεις επιστολές (ακολούθησαν τις επόμενες μέρες και άλλες πολλές), τις οποίες παραθέτουμε, διότι είναι ενδεικτικές του κλίματος, που η ηγεσία της σημερινής Τουρκίας επιδιώκει να δημιουργήσει μέσω της προπαγάνδας, εφόσον η άρνησή της να αναγνωρίσει τα εγκλήματά της σχετικά με την γενοκτονία των Αρμενίων αποτελεί (και θα αποτελεί) ένα μεγάλο εμπόδιο στο δρόμο για τον ευρωπαϊκό της προσανατολισμό (ήδη προ ολίγου καιρού μεταξύ των 14 ευρωπαϊκών εταίρων μόνο η Γαλλία, έστω και μετά από 85 χρόνια, κινήθηκε, αλλά ατελεσφόρως, προς την κατεύθυνση της καταδίκης αυτού του αβυσσαλέως φρικιαστικού εγκλήματος της οθωμανικής και της κεμαλικής Τουρκίας).  

3. Αντιδράσεις-Διαμαρτυρίες: Γράφει λοιπόν ο αρμενικής καταγωγής νεαρός μετανάστης Ιλύας Ουζάρ: "Το άρθρο του Βόλφγκανγ Κόυντλ για την ίδρυση ενός μνημείου στην τουρκική πόλη Ιγκντίρ με έχει αναστατώσει πολύ. Είμαι Αρμένιος και η οικογένειά μου ανήκει σ' εκείνους, που ο βίος τους στην Τουρκία λόγω της καταγωγής τους είχε γίνει ανυπόφορος, ώστε να αναγκασθούμε να γίνουμε πρόσφυγες. Από τα εικοσιτρία χρόνια της ζωής μου τα είκοσι τα έχω περάσει στη Γερμανία. Μολονότι  στη Γερμανία νοιώθω ωσάν στο σπίτι μου, ωστόσο έχω το αίσθημα ότι και εδώ πλήττομαι από την ρατσιστική πολιτική της Τουρκίας.  

Η ίδρυση του μνημείου, όπως την περιέγραψε ο Κόυντλ, για τα θύματα της Τουρκίας από τους Αρμένιους . . . φονιάδες δείχνει καθαρά ότι ο Παντουρκισμός εξακολουθεί ακόμη να αποτελεί την περί κράτους θεωρία της Τουρκίας. Γιατί πώς αλλιώς μπορεί να εξηγηθεί ότι μετά την εθνική εξόντωση των Αρμενίων το 1915, κατά την οποία -οι αριθμοί των νεκρών ποικίλλουν- ενώ σχεδόν το ένα τρίτο των οθωμανικών Αρμενίων έπεσαν θύματα, όμως η γενοκτονία αυτή διαψεύδεται και οι δράστες ανακηρύσσονται ως θύματα; Κι ακόμα: η φυσική γενοκτονία συμπληρώνεται με την πολιτισμική, με σκοπό να εξαφανισθεί και η ταυτότητα των Αρμενίων. Αίφνης, αρμενικοί ναοί με ιστορία πολλών αιώνων στην Ανατολία χρησιμοποιούνται από τον (τουρκικό) στρατό για στρατιωτικές ασκήσεις. Οι περιουσίες των Αρμενίων ακόμη και σήμερα απαλλοτριώνονται ή, με  διάταγμα του υπουργείου πολιτισμού, δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιείται ο χαρακτηρισμός "Αρμενία".  

Για όλους εμάς, οι οποίοι είμαστε πρόσφυγες από την Τουρκία, αποτελεί σκληρό χλευασμό, όταν ακόμη και τουρκικές ενώσεις στη Γερμανία αρνούνται την πρώτη γενοκτονία του 19ου αιώνα. Είναι τάχα αποδεκτό από την κοινή γνώμη της Γερμανίας το γεγονός ότι ο διευθυντής του Ινστιτούτου για τις τουρκικές σπουδές στο Έσσεν ομολογεί στο ραδιόφωνο της WDR, ότι "δεν είναι σχεδιασμένη  καμιά δίκη για εγκλήματα εναντίον των Αρμενίων"; Και μάλιστα τη στιγμή που η θέση εργασίας του Καθηγητή Φαρούκ Σεν πληρώνεται με κρατικά χρήματα; Αλλά βέβαια φεύγοντας μπροστά από τους διωγμούς των Τούρκων φαίνεται πώς ασφαλώς δεν θα μπορούσαμε να αφήσουμε πίσω μας αυτούς, που αρνούνται και παρασιωπούν τα εγκλήματά τους. 

Πού οδηγεί βέβαια αυτή η άρνηση και αποσιώπηση; Αυτό το δείχνει ολοκάθαρα η παρατήρηση στο λόγο του Χίτλερ στις 22 Αυγούστου 1939, τον οποίον  εκείνος εκφώνησε, καθ' όσον γνωρίζω, στο Ομπερζάλτσμπεργκ (Σ.τ.Μ. στα σύνορα Αυστρίας-Βαυαρίας) μπροστά στους ανώτατους στρατιωτικούς ηγέτες, για να τους γνωστοποιήσει το σχέδιό του για τον πόλεμο εναντίον της Πολωνίας: "Ποιος ομιλεί πλέον σήμερα για την εξόντωση των Αρμενίων!" Λοιπόν! ΄Οχι μόνον υπάρχει σιωπή. Η φρικιαστική και συστηματική θανάτωση, από την οποίαν έπεσαν θύματα οι προπάπποι μου, απορρίπτεται. Δυστυχώς, ακόμη και στη Γερμανία!

 Επομένως μπορεί να συντελεστεί στην Τουρκία κάποια βελτίωση της κατάστασης των ανθρώπινων δικαιωμάτων, όσο ο τουρκικός λαός δεν αναγνωρίζει την ιστορία του και αρνείται την γενοκτονία των Αρμενίων;

Ιλύας Ουγιάρ, Τρηρ. 

 Βεβαίως είναι παγκοσμίως γνωστές οι στενές σχέσεις της Γερμανίας (αυτοκρατορικής, ναζιστικής και δημοκρατικής) με την Τουρκία. Η πολιτισμένη ανθρωπότητα όμως εδικαιούτο να αναμένει από τη σημερινή Γερμανία όχι μόνο να έχει επιδείξει πρώτη αυτή το θάρρος και η ίδια να καταδικάσει τα εγκλήματα των Νεότουρκων, αλλά με το υψηλό κύρος, που διαθέτει μέσα και έξω από την Ευρωπαϊκή Ένωση, να ζητήσει και από τον ΟΗΕ την απαιτούμενη καταδίκη, και έτσι να εξαναγκάσει ακόμη και την ίδια την Τουρκία σε ομολογία ενοχής και μετανοίας. Αντί τούτου εξακολουθούν να σιωπούν και ανέχονται να συνεχίζεται από την Τουρκία η γενοκτονία αρχαίων και πολιτισμένων λαών, όπως είναι οι Έλληνες, οι Αρμένιοι και οι Κούρδοι. Και ενώ ακόμη και ο ΟΗΕ έχει αναγνωρίσει ότι οι απώλειες του αρμενικού πληθυσμού κατά την περίοδο της γενοκτονίας ανέρχονται σε 1.900.000 ανθρώπους, όλοι σιωπούν, όταν οι Τούρκοι αμφισβητούν αυτά τα αριθμητικά δεδομένα και ευτελίζουν τις θυσίες των Αρμενίων. Ακόμη και σήμερα, ύστερα από την αηθέστατη αυτή ενέργεια των Τούρκων, δηλ. ίδρυσης μνημείου για τα δικά τους θύματα τόσο καθυστερημένα και μάλιστα προκλητικά, οι Ευρωπαίοι, οι Αμερικανοί και ολόκληρος ο κόσμος σφυρίζουν αδιάφορα, ωσάν να εκφράζουν την αστόμωτη σε θεάματα βίας και αίματος όρεξη της σύγχρονης κοινωνίας, που συγκεφαλαιώνεται στο κυνικότατο επιμύθιο: «Δεν φταίει ο φονιάς, αλλά το θύμα»! Δεν είναι λοιπόν ένοχοι οι φονιάδες, αλλά τα θύματά τους!

Ευτυχώς παραμένει ακόμη άγρυπνη η συνείδηση μερικών πολιτών, οι οποίοι με το λόγο τους ανάβουν καντήλι στη μνήμη των αθώων θυμάτων του τραγικού πληθυσμού, που χάθηκε τόσο άδικα από την παράνοια του τουρκικού εθνικισμού. Στην ίδια εφημερίδα του Μονάχου ο Καθηγητής του εκεί πανεπιστημίου Κλάους Κόσερκε, αγανακτημένος από το τελευταίο αυτό δείγμα της τουρκικής προπαγάνδας, γράφει:

 «Η Τουρκία λοιπόν έγινε δεκτή οριστικά στον κύκλο των χωρών, των υποψήφιων να εισέλθουν στην Ευρωπαϊκή ΄Ενωση. Συγχρόνως διαβάζουμε στην SΖ την είδηση ότι οι πολιτικοί ηγέτες της Τουρκίας θεωρούν ταιριαστό, πολύ κοντά στα σύνορα προς την Αρμενία (και μάλιστα  να φαίνεται πολύ καθαρά από το Εριβάν, την πρωτεύουσα της Αρμενίας) να κάμουν τα αποκαλυπτήρια ενός τεραστίων διαστάσεων μνημείου- όχι βέβαια για τα θύματα της Αρμενίας λόγω της γενοκτονίας, που διέπραξαν οι Τούρκοι κατά τα έτη 1915/16, αλλά αντιθέτως για τους Τούρκους, τους οποίους θυσίασαν οι Αρμένιοι! και αυτό δεν το κάνουν τυχόν εξαρτημένοι πολιτικοί της επαρχίας, αλλά γίνεται με τη συμμετοχή των ανωτάτων εκπροσώπων της Πολιτικής και του Στρατού!

 Και για να θυμηθούμε: Η τουρκική γενοκτονία των Αρμενίων 1915/16 σύμφωνα με ανεξάρτητες εκτιμήσεις είχε κοστίσει τη ζωή ανθρώπων τουλάχιστον 750.000, πιθανώς όμως έως 1.5 εκατομμυρίων. Η γενοκτονία αυτή ήταν το αποτέλεσμα μιας εξόντωσης, η οποία είχε σχεδιασθεί από το κέντρο και είχε οργανωθεί γραφειοκρατικά, κατά της οποίας την εξέλιξη οι επαρχίες η μία μετά την άλλη χτενίζονταν ριζικά, ο αρμενικός πληθυσμός μεταφερόταν βίαια και εξοριζόταν στην έρημο της Μεσοποταμίας, όπου καταδικαζόταν σε βέβαιο θάνατο (εφόσον βέβαια πρωτύτερα δεν τον εξαφάνιζαν ή δεν τον εκτελούσαν). Σύμφωνα με την πληροφορία του Γερμανού προξένου στη Μοσούλη ο δρόμος προς το Αλέππο ήταν κατάσπαρτος από χέρια παιδιών. Οι πληροφορίες των Γερμανών διπλωματών -που ως σύμμαχοι της οθωμανικής αυτοκρατορίας δεν είναι καθόλου ύποπτοι για  αρνητικά συναισθήματα- είναι οι κύριες πηγές για τις λεπτομέρειες αυτού του εγκλήματος.

Μέχρι σήμερα η Τουρκία αρνείται ολότελα να αναγνωρίσει αυτό το γεγονός της γενοκτονίας των Αρμενίων. Σε ένα "Ψήφισμα για πολιτική λύση του αρμενικού ζητήματος" της 8 Ιουνίου 1987 η Πολιτική Επιτροπή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εξάρτησε την εισδοχή της Τουρκίας στην Ε.Ε. μεταξύ άλλων και από την ομολογία της για την γενοκτονία. Αντί τούτου η Τουρκία ζητούσε να εμποδίσει τη συζήτηση του αρμενικού προβλήματος και με άλλα μέσα αλλά και μέσω των Κοινοβουλίων άλλων χωρών, όπως της Αργεντινής (1985), της Ρωσικής Ομοσπονδίας (1995) ή της Γαλλίας. Κατά τον πόλεμο Αρμενίας- Αζερμπαϊτζάν (1991-1993) η Τουρκία δραστηριοποιήθηκε με προσφορά όπλων στο Αζερμπαϊτζάν και έτσι παραβίασε τις διαταγές του ΝΑΤΟ. Αλλά αντίθετα, για την ανθρωπιστική βοήθεια της Γαλλίας και των ΗΠΑ προς την αποκλεισμένη Αρμενία η Τουρκία αρνήθηκε να δώσει την άδεια πτήσεως των αεροπλάνων πάνω από το έδαφός της. Και ιδού τώρα ένα μνημείο, το οποίο χλευάζει τα θύματα της γενοκτονίας, και του οποίου τα αποκαλυπτήρια γίνονται από τον Πρόεδρο της Τουρκίας! Μπορεί μια τέτοια Τουρκία να είναι κατάλληλη ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης;

Καθηγητής Δρ. Κλάους Κόσκορκε, Μόναχο

 4. Όργανα τουρκικής προπαγάνδας: Το πώς λειτουργεί όμως διεθνώς η καλά οργανωμένη και ακριβοπληρωμένη τουρκική προπαγάνδα, αυτό δείχνεται και από μια άλλη επιστολή στην ίδια εφημερίδα, γραμμένη από άλλον πανεπιστημιακό δάσκαλο του Αμβούργου:

 «Ο Βόλφγκαγκ Κόυντλ (Σ.τ.Μ. πρόκειται για το Γερμανό δημοσιογράφο, ο οποίος μετέδωσε πρώτος την είδηση για την ίδρυση αυτού του μνημείου και ο οποίος εργάσθηκε επί σειρά ετών και στην Ελλάδα) δεν βρίσκεται κοντά στην αλήθεια με τον ισχυρισμό του, ότι τάχα το οθωμανικό κράτος το 1915 είχε διαπράξει μαζική εξόντωση των Αρμενίων υπηκόων του. Κανένας σοβαρός ιστορικός σήμερα πλέον δεν ισχυρίζεται κάτι τέτοιο. Είναι αρκετά γνωστό και για όποιον θέλει να μάθει - και μάλιστα σε κάθε στιγμή, αλλά και γενικά αποδείξιμο - ότι η πολιτικο-στρατιωτική κατάσταση στην ανατολική Τουρκία το 1915 και λίγο πρωτύτερα ήταν ουσιαστικά τόσον περίπλοκη, ώστε ισχυρές πιέσεις της τσαρικής Ρωσίας εναντίον της Τουρκίας είχαν μεταβάλει τους Αρμενίους σε όργανά τους (με την υπόσχεση ότι θα διευκόλυναν τη σύσταση αρμενικού κράτους σε βάρος της οθωμανικής αυτοκρατορίας) και έτσι οι Αρμένιοι επαναστάτες προχώρησαν σε φρικτές σφαγές του τουρκικού άμαχου πληθυσμού στις περιοχές του Ερζερούμ και του Βαν.

Γι' αυτό η οθωμανική κυβέρνηση είχε διατάξει τη μεταφορά των Αρμενίων για όσον καιρό διαρκέσει ο πόλεμος. Πράγματι κατά την εκτέλεση της διαταγής συντελέστηκε μαζική θανάτωση και του αρμενικού πληθυσμού· ο αριθμός όμως ενός εκατομμυρίου πρέπει να είναι πολύ υπερβολικός. Ήδη κατά την δεκαετία του 1920 η αρμενική πλευρά (στο Παρίσι) είχε δώσει στον κόσμο νοθευμένα τεκμήρια για το ζήτημα αυτό, τα οποία χρησίμευσαν ως πρώτη ύλη για ένα λογοτεχνικό αριστούργημα του Φρανς Βέρφελ. Μόνον πολύ αργότερα αυτός αναγνώρισε το λάθος του, αλλά δεν τόλμησε να ανακαλέσει το μυθιστόρημά του».

Καθηγητής Δρ. Μπέντιξεν, Αμβούργο

 5. Διαστροφή της αλήθειας: Ο Καθηγητής Μπέντιξεν ασφαλώς διαστρέφει την αλήθεια· διότι ο δημοσιογράφος και λογοτέχνης Φρανς Βέρφελ, γεννημένος το 1890 στην Πράγα, αλλά αυστριακός υπήκοος, χριστιανός καθολικός και εβραϊκής καταγωγής, γόνος πλούσιας οικογενείας εμπόρων, και από το 1928 σύζυγος της Αλμας Μάλερ, χήρας του μεγάλου μουσουργού Γκούσταυ Μάλερ, με το περίφημο μυθιστόρημά του "Οι σαράντα μέρες του Μούζα-Ντάγκ" έκαμε παγκοσμίως γνωστό το μέχρι τότε απαραδειγμάτιστο έγκλημα των Νεότουρκων σε βάρος του λαού των Αρμενίων. Και πρέπει να σημειωθεί ότι ο συγγραφέας αυτός όχι μόνο ταξίδεψε και έζησε από κοντά το δράμα των Αρμενίων, αλλά για πολλά έτη ερεύνησε με πάθος τις πηγές, για να συνθέσει το αριστούργημά του αυτό, το οποίον πρωτοδημοσιεύθηκε την ίδια χρονιά (1933), που ο Χίτλερ άρπαζε την εξουσία και επέβαλλε σ' ολόκληρη τη χώρα την πανούκλα του Εθνικοσοσιαλισμού. Βεβαίως, όπως ήταν επόμενο, το καθεστώς του Αδόλφου Χίτλερ πρώτα διέγραψε το συγγραφέα από μέλος της Ακαδημίας της Πρωσίας και ακολούθως απαγόρευσε και έκαψε τα βιβλία του. Και για να μην καταλήξει σε Στρατόπεδο Συγκεντρώσεως ο εξαίρετος λογοτέχνης, το 1938 αναγκάσθηκε να πάρει το δρόμο της προσφυγιάς, αρχικά στη Γαλλία, την Ισπανία και στη συνέχεια στις ΗΠΑ, όπου βέβαια έζησε δοξασμένος και πλούσιος, αφού τα λογοτεχνικά του έργα μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες και πουλήθηκαν επί σειράν ετών ως μπεστ-σέλλερ. Πέθανε το 1945 στην Καλιφόρνια.

 6. «Οι σαράντα ημέρες του Μούζα-Ντάγκ»: Στο επικό αυτό μυθιστόρημά του («Οι σαράντα ημέρες του Μούζα-Ντάγκ», σε δύο τόμους) ο Φρανς Βέρφελ, ωσάν να ήταν πολεμικός ανταποκριτής, ακολουθεί πιστά την εξέλιξη των ιστορικών γεγονότων, αλλά τα επενδύει σε πλασματικούς ήρωες, διότι όπως ομολογεί και η σύζυγός του Άλμα Μάλερ-Βέρφελ, ήθελε στο πρόσωπο του επαναστατικού ηγέτη των Αρμενίων να συγκεφαλαιώσει  τα γνωρίσματα της ψυχής όλων των επαναστατημένων Αρμενίων πλαστουργώντας έναν «βαγκνερικού τύπου ήρωα ωσάν τον Ζίγκφρηντ».  

 Έτσι λοιπόν μέσα από λίαν αξιόπιστες πηγές έχοντας γνωρίσει την φρικτή πολιτική της κυβέρνησης των Νεότουρκων κατά τα έτη 1915/16, ταξίδεψε το 1929 στην Εγγύς Ανατολή, όπου βίωσε με φρίκη τις άθλιες συνθήκες εργασίας των παιδιών των Αρμενίων προσφύγων στη Δαμασκό και συγκλονίσθηκε από την άφατη δυστυχία του πληθυσμού των Αρμενίων προσφύγων. Αυτό το βίωμα ήταν η αφορμή για τη σύνθεση του μεγάλου επικού τούτου μυθιστορήματος. Ο διωγμός εναντίον των Αρμενίων άρχισε από το 1910 μετά την επικράτηση της επανάστασης των Νεότουρκων. Αρχικά οι Αρμένιοι εκδιώκονταν από τα χωριά τους κοντά στα σύνορα της Συρίας. Αυτήν την περιοχή διάλεξε και ο συγγραφέας ως θέατρο του έργου του. Τα πρώτα θύματα τούτου του διωγμού ήσαν αγρότες και χειρώνακτες, οι οποίοι άρχισαν να συγκεντρώνονται  δυτικά της Αντιόχειας, σ' ένα κεντρικό μέρος, μέσα σε μια κοιλάδα της παραλιακής οροσειράς, στο Γιογκολονούκ. Εκεί αποφάσισαν να αντισταθούν και να μην υποταχθούν χωρίς αγώνα. Οι αποφασισμένοι για αντίσταση ήσαν περίπου πέντε χιλιάδες. Αφού εφοδιάσθηκαν πρόχειρα με τρόφιμα, αποσύρθηκαν στο όρος Μούσα-Νταγκ, το οποίο αποτελούσε ευνοϊκό φυσικό φρούριο για την άμυνά τους. Οι Τούρκοι επιτέθηκαν πιστεύοντας στην αστραπιαία νίκη τους, αλλά αμέσως θρήνησαν πολλά θύματα Οι μεγάλες απώλειες τούς ανάγκασαν να στήσουν πολιορκία, η οποία σε έξι εβδομάδες είχε αρχίσει να αποδίδει ευνοϊκά αποτελέσματα για τους πολιορκητές. Ευτυχώς όμως για τους δυστυχείς Αρμενίους: από τη θάλασσα έφθασε η σωτήρια επέμβαση! Από τα καταστρώματα των πλοίων χτυπήθηκαν οι πολιορκητές και υποχώρησαν. Οι σωτήρες παρέλαβαν τους Αρμενίους και τους μετέφεραν σ την Αίγυπτο.

 

Είπαμε παραπάνω ότι τα επώνυμα πρωταγωνιστικά πρόσωπα του έργου αυτού είναι πλασματικά. Έτσι ο Βέρφελ φαντάζεται ότι με την έκρηξη των διωγμών ένας Αρμένιος, ονόματι Γαβριήλ Μπαγκραντιάν, μαζί με τη Γαλλίδα σύζυγό του, τη Ζουλιέτ, και τον γιο του Στεφάν, από το Παρίσι, όπου ήταν εγκατεστημένος, βρέθηκε τυχαία στην πατρίδα του. Βλέποντας τους απηνέστατους διωγμούς, στήριξε τους συμπατριώτες του στην αντίσταση, μια και τύχαινε να είναι και εκπαιδευμένος στρατιωτικός. Έτσι μαζί με τον ορθόδοξο αρχηγό της κοινότητας, τον Τερ Χαϊγκασούν, οργάνωσε τον αγώνα της αντίστασης, στον οποίον αναδείχθηκε τελικά ο ίδιος ως πρωταγωνιστής.

 7. Η εθνική συνείδηση και ο ιδανικός ηγέτης: Ο Βέρφελ έπλασε ένα τύπο ήρωα, ο οποίος αναδείχνεται ηγέτης όχι για να δοξαστεί ο ίδιος ως άτομο, αλλά για να υποστεί μια μεταφυσική κάθαρση. Δηλ. ο συγγραφέας θέλει να δώσει το μήνυμα σ' όλους όσοι βρίσκονται διασπαρμένοι στο εξωτερικό, ότι, όταν ο πληθυσμός των συμπατριωτών τους δοκιμάζεται, όλοι οφείλουν να τίθενται αλληλέγγυοι και να συντρέχουν στην ανακούφιση των δεινοπαθούντων ομοφύλων, παίρνοντας μέρος στον αγώνα και μη υπολογίζοντας στις προσωπικές θυσίες. Ο Μπαγκραντιάν ακούγοντας το προσκλητήριο των ομοεθνών του ωσάν μια μυστική φωνή άνωθεν προερχομένη, με την συμμετοχή του στον αγώνα των ομοεθνών του μεταμορφώνεται από παιδί του λαού σε πατέρα της φυλής του.

Με τον ηρωικό τύπο του Μπαγκαρντιάν ο Βέρφελ εκτός από το ζήτημα της συλλογικής, της εθνικής συνείδησης, έθεσε και το θέμα του ηγέτη. Έτσι, ενώ ο συγγραφέας στην περιγραφή των φρικαλεοτήτων, που διαπράττονται κατά τους διωγμούς των Αρμενίων, εξαντλείται στην εποπτική και άκρως ρεαλιστική εξιστόρηση των τουρκικών ωμοτήτων, επιθυμώντας με τον τρόπον αυτό να καταστήσει κρυσταλλικά διάφανους τους συγκεκριμένους κοινωνικούς και πολιτικούς συντελεστές της τραγωδίας, παράλληλα αίρεται σε ένα υψηλό ύφος δημιουργίας μιας αυθεντίας και υφαίνει την αλουργίδα του ιδανικού ηγέτη, ενός οιονεί Μωυσή, αναγκαίου πάντοτε για την επιτυχία των λαϊκών εξεγέρσεων ή αντιστάσεων.

 8. Το οικουμενικό ιδεώδες: Η θεωρία της εθνικής συσπείρωσης των απανταχού Αρμενίων υπό την αιγίδα ενός μεταφυσικού ηγέτη είναι συναφής με την πανάρχαια φιλοσοφία περί του οικουμενικού ιδεώδους. Επειδή η ισχύς βρίσκεται στην ένωση και επειδή το αίσθημα της ασφαλείας εμπεδώνεται με την πρωτοστασία ενός ιδεώδους αρχηγού, πολλοί λαοί και παλαιότερα, αλλά ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα, οπότε επέδρασε η αρχή των εθνοτήτων, οιστρηλατήθηκαν από το όραμα της οικουμενικότητας της φυλής των και βαυκαλίστηκαν με το όνειρο μιας Μεγάλης Ιδέας, ενός οικουμενικού κράτους, μιας παντοδύναμης αυτοκρατορίας. Η θεωρία του οικουμενικού ιδεώδους ως φιλοσοφική και συνάμα θρησκευτική κίνηση εξαίρει κατά μεταφυσικό τρόπο τον προορισμό της φυλής ως κυβερνήτη του κόσμου και οδηγεί σε ταχεία αύξηση του πληθυσμού όχι μόνον για άριστη αξιοποίηση των παραγωγικών δυνατοτήτων της χώρας, αλλά και για οποιαδήποτε οικονομική, πολιτισμική ή ιδεολογική επέκταση με προσαρτήσεις ξένων εδαφών, με ίδρυση αποικιών ή με τελωνειακές ενώσεις.

 Ο Παγγερμανισμός, ο Παναμερικανισμός, ο Παναραβισμός, ο Πανισλαμισμός, ο Παγχριστιανισμός ή Καθολικισμός, ο Πανασιατισμός, ο Πανσλαυϊσμός, ακόμη και ο Πανελληνισμός είναι μερικοί ευρέως γνωστοί όροι, με τους οποίους επιδιώχθηκε κατά καιρούς το οικουμενικό ιδεώδες. Και η τραγωδία του αρμενικού λαού είναι μια συνέπεια της σχιζοφρένειας, που δημιουργεί η ιδεολογία του τουρκικού εθνικισμού, του Παντουρκισμού. Ο Βέρφελ με το μυθιστόρημά του αυτό δεν επεδίωξε τίποτε άλλο παρά «για την αδιανόητα φρικτή μοίρα του αρμενικού λαού να αποσπάσει  από το βασίλειο των νεκρών κάθε φρικαλέο γεγονός».

 9. Συνέπειες εθνικισμού: Όταν στα 1933 ο Χίτλερ ανελάμβανε την εξουσία, ο Βέρφελ ολοκλήρωνε το πέμπτο κεφάλαιο του έργου του, όπου συμπτωματικά περιγράφει με προφητικό τρόπο τις οδυνηρότατες και πρωτοφανώς φρικτές για την ανθρωπότητα συνέπειες εφαρμογής του οικουμενικού ιδεώδους. Αλλά η ταχεία εξέλιξη των γεγονότων υπερκέρασε τις προφητικές υποδηλώσεις του λογοτέχνη σχετικά με τα γκέτο των ανεπιθύμητων μειονοτήτων και την εθνοκάθαρση των αντιπάλων. Το "Τρίτο Ράιχ" ήταν πλέον πραγματικότητα. Ωστόσο το μυθιστόρημα του Βέρφελ πρόσφερε κάποια σωτήρια προειδοποίηση και σε πολλούς Εβραίους για το δράμα, που επρόκειτο σε λίγο να παιχθεί με τα Στρατόπεδα Συγκεντρώσεως και το ολοκαύτωμά τους.

 10. Η ευγνωμοσύνη των Αρμενίων: Και σήμερα και πάντοτε κάθε πολίτης, αντίθετος προς τους εθνικιστικούς παροξυσμούς, διαβάζοντας το μυθιστόρημα αυτό θα αισθάνεται ευγνωμοσύνη προς τον συγγραφέα του. Αλλά την πλέον ευγνώμονα αναγνώριση του συγγραφέα έκαμαν οι Αρμένιοι σ' ολόκληρο τον κόσμο. Ήδη στα 1936 ο Βέρφελ τιμήθηκε λαμπρά από τις αρμενικές παροικίες στο Παρίσι και την Ν. Υόρκη. Το έργο δεν έπαυσε μέχρι σήμερα να αποτελεί μονίμως ένα μπεστ-σέλλερ. Οι αρμενικής καταγωγής Κριτικοί απαύστως το χαρακτηρίζουν «ως το μοναδικό και αξιολογότατο για μάς έργο».

         Δημοσθένης Γ. Γεωργοβασίλης

Διδάκτωρ Φιλοσοφίας

πανεπιστημίου Μονάχου